Skip to main content

Full text of "Lacin Yurdu 10"

See other formats


Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Mən Aşığam, lələ mən, 
Qəflətdəyəm hələ mən. 
Dərddən, qəmdən, hicrandan 
Bağlamışam şələ mən. 

Sarı Aşıq 



№3(10) 

2013 


Bakı-2013 


1 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Laçın yurdu, №3(10), 2013 
Bakı, “Bəxtiyar-4”, 2013. - 96 səh. 

Təsisçi və baş redaktor: 

Arif MƏMMƏDLİ 

Baş redaktorun müavini: 

Araz HACIYEV 

Məsul katib: 

Elnur MEHDİYEV 


Redaksiya heyəti: 


Knyaz MƏMMƏDOV 
İlham QƏHRƏMAN 
Ələmdar ŞAHVERDİYEV 
Tamxil ZİYƏDDİNOĞLU 
Mütəllim HƏSƏNOV 


Fəxri UĞURLU 
Taleh ŞİRİNOV 
Yusif MİRZƏ 
Fəxrəddin ŞAHSUVAROV 
Orxan CƏBRAYILOV 


Redaksiyanın ünvanı: 

Sabit Rəhman küç. 7 

Əlaqə: 

Tel.: (050) 291-34-52, (070) 956-36-22, (050) 205-00-92 
e-mail: lachinyurdu@mail.ru 


Dərgidə dərc olunan yazılar müəlliflərin mövqeyini əks etdirir 
və yazı müəllifləri məsuliyyət daşıyır. 

Jurnal 16.03.2010-cu il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə 
Nazirliyində 3133 №-li reyestrlə qeydiyyatdan keçmişdir. 


Bankın adı: Azərbaycan Beynəlxalq 
Bankı MƏTBUAT şöbəsi 
Bankın kodıı: 805142, 

Müxbir hesabı: 

AZ03NABZ01350100000000002944, 
VÖEN: 9900001881 
SWIFT: IBAZAZ2X, 

Müştərinin hesabı: 

AZ64IBAZ41040019443136196216 
Məmmədov Arif Kamran oğlu 
VÖEN: 1401771462 


Intermediary Bank: 

Citibank NA, New York, USA 
Corr. account: 36083186 
SWIFT: IBAZAZ2X, 

International Bank of Azerbaijan Republic 

Yasamal Branch 

kod: 805142 

USD only Account #: 

AZ64IBAZ41040019443136196216 

Mammadov Arif Kamran 

INN: 1401771462 


2 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


BU SAYIMIZDA 

Laçınlı gənclərlə görüş keçirilmişdir 6 

Laçının icra başçısı Bakıda da rayon gəncləri ilə görüşmüşdür 7 

O kənd bizini kəndimizdi 

Sultan HÜMBƏTOV, Ərikli kəndi 9 

Poeziya 

Pənah MİKAYILOV 20 

Allahverdi ƏLİYEV 29 

Yusif Hacı oğlu ŞABANOV 38 

Tofiq YUSİF 42 

İlham QƏHRƏMAN 52 

Araz ELSEVƏR 74 

Namiq ZAMAN 86 

Elnur İRƏVANLI 90 

Alimə GİZLİNUR 91 

Elburus ABBASOV 93 

Seyid CƏFƏR 94 

Qarabağ qaziləri 

Xalid BAHADUROĞLU, Vətənin dar günündə 22 

Aqşin Məmmədov 39 

Nəsr 

Venera MİRZƏ YEVA, Pele öküzün əhvalatı 24 

Fəxri UĞURLU, Dərviş 64 

Təranə VAHİD, İki hekayə 80 

Sənətçilərimiz 

Tacir SƏMİMİ, Aşıq Adil Cəfakeş 27 


3 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Kitab rəfi 

“Sən yanımda olmayanda ” 28 

“Kimya müəssisələrində investiya siyasətinin 

formalaşması istiqamətləri ” 37 

“Zəngəzur toponimləri ” 79 

“Ömür bitər, yol bitməz ” 85 

Ellərimiz 

Sultan HÜMBƏTOV, Qasımuşağı tayfası 30 

Dişi aslanlarımız 

Kişi Tavat 40 

Bio qrafik tarııtım 

İlham Musayev 41 

Folklorumuz 

Xanlar əminin gülməcələri 43 

Yaddaş 

Mənzum ərizə 47 


Dost sözü 

Hüseynbala EYVAZOV, “Ümidlə yaşanan ömür” 48 

Vaqif QURBANOV, “Mənim “Bahadur müəllim” 

adlı bir dostum vardı ” 75 

Alın yazısı 

Qəhrəmanlar ölmürlər 50 

Publisistika 

İmdad ƏLİZADƏ, “Qürbətə sarı ” (II yazı) -ardı 53 


4 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Dünya ədəbiyyatı 

Robin ZİGER, “ Zəfər üçün doğulanlar” (davamı) 58 

Xatirə 

Rəfiqə ƏSGƏROVA, “İlk müəlliməm” 61 

Münasibət 

Araz ELSEVƏR, “Xəyanət, yoxsa qurulmuş imperiya oyunu?” 72 

Axtar babaları 

Alxan Əhməd oğlu Əhmədov 78 

Kimlər keçdi bu dünyadan 

K.RƏHMANLI, “O, yaradıcı insan idi” 87 

Ziyalılarımız 

Müəllim ömrü 88 

Veteranlarımız 

Əbil Şahverdi oğlu Sadıqov 92 


Araşdırma 

Araz YAQUBOGLU, II Dünya Müharibəsində itkin düşən laçınlılar... 95 


HÖRMƏTLİ OXUCULAR! 

“Hər kənddən, hər məktəbdən 1 abunəçimiz olsun, hər kəs 1 jurnal 
alsın!” kampaniyası davam edir. Bu kampaniyaya qoşulanlara bəri başdan 
öz təşəkkürümüzü bildiririk. 

Xatırladaq ki, jurnalımızı metro keçidlərindən və “Azərmətbuatyayı- 
mı”nın Sumqayıt, Gəncə, Mingəçevir, Bərdə, Ağcabədi, Yevlax, Qax və 
Şəki şəhərlərindəki köşklərindən almaq olar. 

Əziz oxucular, jurnalımız hələlik rübdə bir dəfə (ildə 4 nömrə) çıxır, 

illik abunə qiyməti 8 manatdır. İnşallah, növbəti sayımız 2013-cü ilin 
sentyabr ayında işıq üzü görəcək. 


5 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


LAÇINLI GƏNCLƏRLƏ GÖRÜŞ KEÇİRİLMİŞDİR 

İyunun 22-də Taxtakörpü qəsəbəsində Ağcabədi və ətraf rayonlarda 
məskunlaşmış laçınlı gənclərlə görüş keçirilmişdir. Tədbirdən əvvəl laçınlı 
gənclər ulu öndər Heydər Əliyevin Laçın Rayon İcra Hakimiyyətinin in- 
zibati binası qarşısında ucaldılmış büstünü və Taxtakörpü qəsəbəsində rayon 
şəhidlərinin adının əbədiləşdirildiyi xatirə kompleksini ziyarət etmiş, hər iki 
abidə önünə tər güllər düzmüşlər. 

Sonra tədbir İcra Hakimiyyətinin akt zalında davam etdirilmişdir. Döv- 
lət himninin səsləndirilməsi ilə başlayan tədbiri Laçın Rayon İcra Hakimiy- 
yətinin başçısı Akif Səlimov açaraq giriş nitqində ümummilli liderimiz 
Heydər Əliyevin gənclərə olan sonsuz diqqət və qayğısından danışmış, çıxı- 
şında prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə son illərdə görülən işlərə 
geniş yer ayırmışdır. 



Tədbirdə “Ulu öndər Heydər Əliyev və Azərbaycan gənclərinin vətən- 
pərvərlik tərbiyəsi” mövzusunda məruzə dinlənilmiş, əsası ulu öndər Heydər 
Əliyev tərəfindən qoyulan gənclər siyasətinin, gənclərə qayğının hazırda 
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən 
uğurla davam etdirilməsi, məhz bu uzaqgörən dövlət siyasəti sayəsində əldə 
edilmiş nailiyyətlər barədə məlumat verilmişdir. 


6 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


LAÇININ İCRA BAŞÇISI BAKIDA DA RAYON 
GƏNCLƏRİ İLƏ GÖRÜŞMÜŞDÜR 

İyunun 29-da isə Laçın Rayon İcra Ha- 
kimiyyətinin başçısı Akif Səlimov Bakıda 
rayon gənclərinin bir qrupu ilə görüşmüşdür. 
“İlham Əliyev və Azərbaycan gəncliyi” 
mövzusunda baş tutan görüşdə icra başçısı 
gənclərin məruzələrini dinləmiş, onların 
suallarını cavablandırmışdır. O, çıxışında 
vurğulamışdır ki, laçınlı gəncləri bir araya 
toplamaqda məqsəd onları bir-biri ilə tanış 
etməkdir: 

“Sizlərin içərinizdə Laçında doğulanlar 
da, Laçından kənarda dünyaya gələnlər də 
var. Amma heç vaxt bu tərkibdə görüşmə- 
misiniz. İstəyirəm ki, milli-mənəvi dəyərlər 
ətrafında birlikdə fikir mübadiləsi aparaq, 
təklif və təşəbbüslərinizi eşidək, ideyalarınız 
ətrafında həmfikir olaq”. 

Daha sonra söz gənclərə verilmişdir. Laçın rayon Gənclər və İdman 
İdarəsinin rəisi Natiq Mustafayev gənclərə yaradılan şəraitə görə ölkə 
başçısına təşəkkürünü bildirmişdir. Onun sözlərinə görə, elm, mədəniyyət, 
idman sahələrində gənclərə daim diqqət və qayğı göstərilir: “Təəssüf edirəm 
ki, dövlət orqanlarında işləmək üçün verilən elanlara laçınlı gənclər arasında 
müraciət edənlər azdır. 

Ümid edirəm ki, gənclər 
onlara verilən fürsətlərdən 
səmərəli istifadə edə bilə- 
cək”. 

Milli qəhrəman övla- 
dı Asəm Eyvazov qeyd et- 
mişdir ki, gənclərə açıq qa- 
pı yaradılıb və laçınlı gənc- 
lər qarşıdakı seçkilərdə 
prezident İlham Əliyevi 
dəstəkləməlidirlər. 

Erməni əsirliyində o- 
larkən gömıə qabiliyyətini 




7 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 



itirən Nurlana Hümbətova Laçına həsr etdiyi şeiri oxumuş və söyləmişdir ki, 
mən gələcəyin müəlliməsiyəm, təhsil alıram. Qardaşım ali təhsillidir, 
hazırda Vətənə xidmət edir. Laçın üçün darıxıram və inanıram ki, tezliklə 
doğma yurdumuza qayıdacağıq. O, bu cür görüşü təşkil etdiyinə görə icra 
başçısına minnətdarlığını çatdırmışdır. 

11 -ci sinif şagirdi Elmar Aslanov isə Laçını görməsə də, ailə üzvlərinin 
danışığından Laçına aşiq olduğunu demişdir : “Dayım Laçın uğrunda gedən 
döyüşlərdə vuruşub. Biz öz torpaqlarımızı geri qaytarmaq əzminə mal ik ik. 
Bunun üçün ölkə prezidentinin ətrafında sıx birləşmişik”. 










:• 




Şəhid oğlu Hikmət Salmanov bildirmişdir ki, o, Laçının və Azərbayca- 
nın digər işğal olunmuş torpaqlarının azad edilməsi üçün əlinə silah alıb vu- 
ruşmağa və atası kimi şəhid olmağa hazırdır. Hikmət Salmanov Akif Sə- 
limovun icra başçısı kimi laçınlı gəncləri hərbi məktəblərdə təhsil almağa 
yönəltdiyini, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin gələcək zabit və generalları 


8 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


arasında laçınlı gəncləri daha çox gönnək üçün məqsədyönlü fəaliyyət apar- 
masını alqışlamışdır. 

Tədbirdə çıxışı zamanı həm özü kövrələn, həm də dinləyiciləri qübar- 
landıran şair İlham Qəhrəmanın qızı Nigar Qəhrəmanovanın son dərəcə sə- 
mimi və təsirli nitqi icra başçısı Ak if Səlimov da daxil olmaqla salona topla- 
şanları qəhərləndirmişdir. 

Bundan başqa Laçın məktəblərinin müəllimləri, laçınlı tələbələr də öz 
fikirlərini bölüşmüşlər. Gənclərin çıxışından sonra söz alan Akif Səlimov 
laçınlı gənclərin potensialından yetərincə istifadə etməyin zəruriliyini önə 
çəkmişdir: “İndiyədək istedadlarımızı tanıya bilməmişik. Mən istərdim ki, 
bu tədbirdə iştirak edən gənclərimiz bilsinlər ki, Laçın oğulları kifayət qədər 
döyüşüb. Bu gün istəyirəm ki, ümumilli lider Heydər Əliyevin qoyub 
getdiyi stabil ölkəmizdə hər bir gənc torpaqlarımızı azad etmək üçün döyüşə 
və qəhrəmanlığa hazır olsun. Əminəm ki, qarşıdan gələn seçkilərdə gənclər 
cənab İlham Əliyevin ətrafında sıx birləşəcək və məhz bu həmrəylik bizi 
qələbəyə aparacaq, Laçına qaytaracaq”. 


O KƏND BİZİM KƏNDİMİZDİ 
ƏRİKLİ KƏNDİ 

Kəndin tarixi durumu: Sovet imperiyası öz müqavimətini saxlaya 
bilməyib ləngər vuran kimi mənfur qonşularımız olan erməni təcavüzkarları 
uzun illərdən bəri torpaqlarımıza olan nəfslərini heç cür saxlaya bilmədilər, 
öz arzularına yetmək üçün.... Nəticədə Qarabağ müharibəsi, şəhidlər, talan 
edilib yer üzündən silinən şəhər, qəsəbə və kəndlərimiz, ennəni vəhşilikləri, 
qaçqın və köçkünlərin karvanı dayandı gündəmdə. Yurdumuzun qəlbinə 
vurulmuş bu yaralara sarğı qoymaq məqsədilə vaxtaşırı Laçın rayonunun 
bəzi kəndlərinin tarixinə, mədəniyyətinə, əhalisi və onların məşğuliyyətləri- 
nə diqqət yetirməyə çalışırıq. 

Bu gün işğal edilmiş, eyni zamanda işğal altında tutulan torpaqlarda 
vaxtilə salınmış və bu gün viran edilmiş hər bir kəndin öz tarixi, salınma sə- 
bəbi olmuş, kəndlərin sayı ayrı-ayrı zamanlarda müxtəlif miqdarda zaman 
və quruluşdan asılı olaraq dəyişmişdir. 


9 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Laçın rayonunun Kürdhacı kəndinin inzibati ərazi vahidində qərarlaşan, 
Qasımuşağı obasının digər kəndləri ilə baş-başa verən Ərikli kəndinin 
salınma tarixi də çox maraqlı olmuşdur. Əriklilərin qədim adət-ənənələri, 
Ərikli kəndinin təbii gözəllikləri, diş göynədən saf bulaqları, əhalisinin 
özünəməxsus məişəti, həyat tərzi, məşğuliyyətləri olmuşdur. 



İbrahim Bayramovun “Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri” 
adlı kitabında apardığı tarixi araşdırmadan məlum olur ki, Ərikli - Yeliza- 
vetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, Qarakilsə (indiki Sisyan 
rayonu) ərazisində kənd olmuşdur. Bu kənd Qafqazın 5 verstlik xəritəsində 
qeyd edilmişdir. Kənddə 1873-cü ildən başlayaraq müxtəlif illərdə aparılmış 
siyahıya alma zamanı kənd sakinlərinin azərbaycanlılar olduğu qeyd edil- 
mişdir. Nəhayət, 1917-191 8-ci illərdə azərbaycanlılar bu kənddən qırğın- 
larla deportasiya edilmiş, kənd dağıdılmış və bu günə qədər də xarabalığa 
çevrilmiş şəkildə qalmaqdadır. 

Tanınmış filoloq, tədqiqatçı-alim Əli Umud oğlu Əliyevin apardığı 
araşdırmalardan məlum olur ki, bu kənd Qarakilsə (indiki Sisyan) rayonu- 
nun ərazisində, vaxtı ilə Qarabağın sərhədlərini tamamlayan Ərikli dağları- 
nın ətəyində, Ərikli çayının sahilində yerləşirdi. Ennəni cəlladları Ərikli 
kəndini də digər Qərbi Azərbaycan kəndləri kimi talan-qarət etmiş, əhali 
doğma dədə-baba yurdundan didərgin düşmüşdür. Pərən-pərən olmuş 
əriklilər Azərbaycanın müxtəlif ərazilərində məskunlaşmış və məskun- 
laşdıqları əraziləri "Ərikli" adlandırmağa çalışmışlar. 

Erməni millətçilərinin apardıqları siyasət nəticəsində öz dədə-baba 
yurdundan, Dərələyəz mahalından köç etməyə məcbur olan Heydərin ulu 
babası Qarakilsədə (indiki Sisyan), Ərikli kəndində məskunlaşmağa məcbur 
oldu. Heydər burada - Y elizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəza- 

10 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


sında, indiki Qarakilsə (Sisyan) rayonu ərazisində mövcud olmuş Ərikli 
kəndində dünyaya göz açdı. Bir müddət sonra erməni separatçıları tərəfin- 
dən azərbaycanlılar yaşayan kənd əhalisinin vəziyyəti getdikcə ağırlaşdırılır- 
dı. Bu səbəbdən də Heydərgilin ailəsi Zəngəzur mahalının Hacısamlı nahi- 
yəsinin (indiki Laçın rayonunun) Qasımuşağı obasının (indiki Kürdhacı in- 
zibati ərazi dairəsinin) ərazisinə pənah gətirdilər. O dövrdə arandan yaylağa 
və yaylaqdan arana gedən köçlər tez-tez bu ərazilərə düşüb gecələdikdən 
sonra yollarına davam edərdi. Lakin Qasımuşağı obasının Aşağı Qarasaqqal 
kəndi ilə Araxış (Sovet hakimiyyətinin ilk illərində kənd əhalisi digər kənd- 
lərə köçürülmüş, Araxış kəndi ləğv edilmişdir. Kollektivləşmə dövrünə təsa- 
düf edən bu köçürmənin əsas məqsədi kəndliləri nəzarətdə saxlamaq və əha- 
lini məcburi sürətdə kolxoz quruculuğuna cəlb etmək olmuşdur. Xatırladaq 
ki, Araxış kəndi 1727-ci ildə Xaçın məlikliyinin tərkibində yerləşən Məğa- 
vuz nahiyəsinin kəndlərindən biri olmuş və siyahıya alma zamanı Araxoş 
kimi qeyd edilmişdir) kəndinin arasında Sarıdaş adlanan yerlə üzbəüz sahə- 
də lövbər salan Heydərgilin köçü isə bir neçə gün idi burada gecələyirdi. 
Köçün burada məskən salıb qalmasından xəbər tutan ağsaqqallar Qasımuşa- 
ğı obasından çapar göndərirlər ki, gedin, baxın, onların atları və öküzləri 
arıq, itləri yallıdırsa qonşuluqda yaşasınlar, yox, əgər belə deyilsə qovun 
getsinlər. Həmin dövrdə heç kəs kasıb qonşu istəməzdi. Ona görə də kişilər 
qoçaq və zəhmətkeş olarsa, onların atları və öküzləri arıq, qadınlar evdar və 
işgüzar olarsa itləri yallı olardı. Göndərilən çapar qayıdır, söyləyir ki, siz 
deyən kimidir. Hətta çox bəd itləri var. Elə buna görə də bəzən el arasında 
bu tayfaya "Heydərli" yox, "it Heydərli" deyirlər. Beləliklə, Heydərgilin 
ailəsi burada məskən salmışdır. Zəngəzur mahalının Hacısamlı nahiyəsində, 
Qasımuşağı obasının ərazisində Ərikli kəndinin əsası bax beləcə qoyuldu. 
Əvvəllər əsasən "bağdadi", "tağbənd", "xərək", "potuğa", "dam" ("qara 
dam", "şirvanı dam") və digər yerli şəraitə uyğun yeraltı qazmadan düzəldil- 
miş olan yaşayış evləri sonda yerli tikinti materiallarından tikilmiş ikimərtə- 
bəli yaraşıqlı evlərlə əvəz olundu. 

Dərələyəzli Heydər burada ailə qurur və bu evlilik zamanı Alıbəy və 
Bağır adlı oğlanları olur. Bağır Heydəroğlu Xanxanımla ailə qurmuş, bu 
evlilik zamanı İmamverdi, Vəliməmməd (arvadı - Ağapəri), Xıdır, Əliməm- 
məd adlı oğlanları dünyaya gəlmişdir. Qeyd edək ki, publisist, geneoloq 
Ənvər Çingizoğlunun apardığı araşdırmalardan məlum olur ki, 1827-ci ildə 
Mehdiqulu xana bağlı Hacısamlı camaatının Qasımuşağı obası dövlət tərə- 
findən siyahıya alınıb. Həmin siyahıda yuxarıdakı qeydlər öz əksini tap- 
mışdır. 


11 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Alıbəy Heydər oğlunun isə Rəhim, Kərim, Məşədivəli adlı oğlanları ol- 
muşdur. 

Dərələyəzli Heydər çox sərt, cəsur, lakin olduqca inadkar və tərs bir 
adam olmuşdur. Odur ki, müdrik kəlamlar ustadı, el ağsaqqalı, öz ədaləti ilə 
tanınan, Hacısamlı nahiyəsinin bəyi Əlipaşa bəy Sultanov belə deyənniş: 
"Atınızı elə sürün ki, Heydərlinin suyuna dəyməsin, yoxsa atınız bədnal 
olar". Yəni atınız tündləşər, bədiiyə (tərsliyə) durar, nallamağa qoymaz. 

Ərikli sözünün etimologiyasını bəzi tədqiqatçı alimlər fitotoponim kimi 
qəbul edərək "çoxlu ərik ağacı olan yer", "ərik bağı", "keçmişdə ərik bağları 
olmuş Ərikli adlı yer" kimi qəbul edirlər. Bu yerlərdə nə çoxlu ərik ağacı, nə 
də ərik bağı olmuşdur. Bəzi tədqiqatçılar isə hesab edirlər ki, bu söz etnoto- 
ponimdir. Əslində Ərikli sözünün etnotoponim olması düzgündür və Ərikli 
sözü "ər" tayfasının adı ilə bağlıdır, yəni ərlər, ərənlər məskunlaşdığı yer 
anlamını verir. 

Kəndin ərazisində Qafqaz Albaniyası dövrünə aid tikinti qalıqları, müx- 
təlif səpkili, müxtəlif tipli yazılı daş abidələr, Alban qəbiristanlığının qalıq- 
ları mövcud idi. Kürdhacı kəndi ilə Ərikli kəndinin sərhədində böyük bir 
Alban məbədi qərar tutmuşdu. Abidənin üzərində çoxlu daş kitabələr yerlə- 
şirdi. Məbəddən bir az aralıda Alban qəbiristanlığı var idi. 

Mənəvi sərvətlərimizi min bir yolla oğurlayan mənfur ennəni qon- 
şularımız Ərikli kəndi ərazisində olan müxtəlif tarixi Alban abidələrini də 
müxtəlif yollarla, dəyişikliklər aparmaqla özününküləşdirməyə çalışmışdır. 

Kəndin mədəniyyəti: Hər bölgənin, hər bir kəndin özünəməxsus mədə- 
niyyəti vardır. Qasımuşağı obasının ərazisində qərar tutan digər kəndlərlə 
ara məsafəsinin yaxın və əhalinin qohumluq əlaqələrinin olması səbəbindən 
Ərikli kəndinin də mədəniyyəti və adət-ənənələri həmin kəndlərlə eynilik və 
oxşarlıq təşkil edir. Kənd əhalisi sayma görə az olsa da, burada mədə- 
niyyətin müxtəlif sahələri inkişaf etmişdir. Kənd əhalisi heyvandarlıq və 
əkinçilik sənətinə, həmçinin xalçaçılıq və toxuculuq işləri ilə yanaşı, müx- 
təlif sənət növlərinə önəm vermişdilər. XX əsrin əvvəllərində sadə əyiricilik 
və toxuculuq alətləri ilə ip əyrilməsi, xalça toxunulması adət və ənənə halını 
almışdır. Demək olar ki, ailələrin çox hissəsində toxucu dəzgah (hana və yer 
hanası) var idi. Onlar hazırladıqları yun və pambıq iplərdən xalça, kilim, pa- 
laz, fərməş, xurcun, şəddə, yun şal (parça) və digər xalça məmulatları toxu- 
mağı bacarırdılar. Kənddə toxuculuq sənəti yaxşı inkişaf etmişdi, müxtəlif 
geyim əşyaları ustalıqla toxunurdu. Qadınlar tərəfindən müxtəlif cür, incə 
zövqlə, geyimə uyğun şəkildə toxunmuş corablar "Ərikli corabları" adı ilə 
dillər əzbəri idi. 


12 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Ərikli kəndi Qarabağ xalçaçılıq məktəbinin xalça məntəqələrindən biri 
olmuşdur. Burada gözəl Qarabağ xalçaları toxunurdu. Bu günə qədər qoru- 
nub saxlanan Qarabağ xalçaçılıq məktəbinin Cəbrayıl qrupuna aid edilən 
"Qasımuşağı xalçaları" (el arasında "Ağqol gəbə" ("Ağqol xalça"), "Tikmə 
gəbə" ("Tikmə xalça") adlandırılırdı) Hacısamlı nahiyəsinin Qasımuşağı 
obasında (indiki Kürdhacı kənd inzibati ərazi vahidində) yerləşən Ərikli 
kəndində də toxunmuşdur. Kənd sakini Güllü Mustafa qızının (Mustafa 
Rəhim oğlu) toxuduğu xalça və xalça məmulatları xüsusi ilə fərqlənirdi. 
Burada "Vərni", "Çələbird" "Qarabağ xalçası", "Atlı, itli xalçaları" və digər 
xalçalar toxunurdu. Bu gün də toxunmuş belə xalçalar kənd əhalisinin şəxsi 
kolleksiyasında saxlanmaqdadır. 

Kəndin yerləşdiyi ərazi sıx meşəlik olduğundan burada oduncaqdan 
yanacaq, tikinti materialı kimi istifadə etməklə yanaşı müxtəlif təsərrüfat 
alətləri və məişət əşyaları hazırlanmasında istifadə edilirdi. Palıd və vələs 
ağaclarından xarratlar müxtəlif məişət əşyaları hazırlayırdılar. Qab-qacaq, o 
cümlədən təknə, tabaq, nehrə, cəhrə, çanaq, qollu tərəzi, yun darağı (yun da- 
ramaq üçün), hana (xalça, palaz, kilim və s. xalça məmulatları toxumaq 
üçün), yer hanası (şəddə, örkən toxumaq üçün) və digər belə əşyalar buna 
misal ola bilər. 

Kənd əhalisi sovet hakimiyyəti illərində də milli adət-ənənələrə, milli 
bayramlara xüsusi diqqət yetirərdilər. "Xıdır Nəbi" oyunları, Novruz bay- 
ramı, eləcə də digər bayram və şənlikləri özlərinə məxsus tərzdə qarşıla- 
yardılar. Kənddə ən əsas adətlərdən biri - əsasən qış aylarında, uzun gecə- 
lərin olduğu bir vaxtda evdar xanımlar toplaşaraq tikmə, hörmə və toxuma 
işlərini "hov" ("hav", iməcilik) edərək kollektiv şəkildə yerinə yetirərdilər. 
"Hov" ("hav", iməcilik) yığmaq adəti ot biçinində, tikinti işlərində, bir sözlə 
bütün ağır işlərdə tətbiq edilirdi. 

Soyuducu olmadığı bir dövrdə kənd əhalisi meyvə-tərəvəzi və kənd tə- 
sərrüfatı məhsullarını uzun müddət saxlamaq üçün müxtəlif vasitələrdən, o 
cümlədən quyu və zirzəmilərdən istifadə edirdilər. Bundan əlavə, əhali əv- 
vəllər yay aylarında bu məqsədlə bulaqların yaxınlığında müxtəlif cür qur- 
ğular düzəldirdilər. Son dövrlərə qədər yayın isti günlərində ot biçini zamanı 
qatıq, qarpız, həmçinin digər tez xarab olan ərzaqları soyuq saxlamaq üçün 
bu vasitələrdən istifadə edilirdi. 

Kəndin bağ və bostanları arx vasitəsi ilə suvarılırdı. Son illərdə dəmir 
və plasmas borularla kəndə su çəkilmişdi. 

Dağlarla əhatə olunmuş mənzərəli Ərikli kəndi Ermənistan Silahlı 
Qüvvələri tərəfindən işğal edilənədək kənddə orta məktəb, kitabxana, tibb 
məntəqəsi, çörəkbişirmə sexi və mağaza fəaliyyət göstərirdi. 


13 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Qasımuşağı obasının digər kəndlərində olduğu kimi Ərikli kəndinin 
ərazisində öyrənilməyə ehtiyac duyulan bir sıra qədim abidə və kurqanlar 
mövcud olmuşdur. 

Kəndin təbiəti: Həyat və insanın bütün təsərrüfat fəaliyyəti müəyyən 
kon kr et iqlim şəraitindən asılıdır. İqlim resursları insanın yaşaması üçün 
əsas təbii faktorlardan sayılır. Saf iqlimi, uca dağları, mənzərəli meşələri, 
əkinə yararlı sahələri, yaxşı iqtisadi-coğrafi mövqeyi olan ərazilərdən birin- 
də, Qasımuşağı obasının sərhədləri daxilində Ərikli adlı bir kənd salınmış- 
dır. Kənd Murovdağın cənubunda, orta dağlıq yamaclarda, respublikanın 
paytaxtı Bakı şəhərindən şose yolla 510 km qərbdə, rayon mərkəzindən şose 
yolla 60 km şimal-qərbdə, Kiçik Qafqaz sıra dağlarında, Qarabağ yaylasının 
cənub-qərb yamacında yerləşir. Xankəndi dəmir yolu stansiyası ilə şose 
yolla ara məsafəsi 132 km-dir. Şərqdən Şamkənd kəndinin, cənub-şərqdən 
və cənubdan Kürdhacı kəndinin, qərbdən və şimal-qərbdən Muncuqlu 
kəndinin, şimaldan Aşağı Qarasaqqal kəndinin ərazisi ilə həmsərhəd olan 
kənd meşə və axar su kənarında, uca dağlar qoynunda yerləşmişdir. Burada 
dibi geniş qobular, dərələr, hündür dağlar relyefin əsas formasını təşkil edir. 
Ərazinin landşaftındakı müxtəliflik, flora və faunanın rəngarəngliyi bu 
ərazilərdə xüsusi gözəllik yaradır. 

Kənd ətrafında enliyarpaqlı meşələr geniş sahələri əhatə edir. Meşələ- 
rində çoxlu cır meyvə və giləmeyvələr, çəmənlərində çoxlu dərman bitkiləri 
bitir. Kəndin meşələrində meşə əmələ gətirən əsas ağac cinslərindən ən 
geniş yayılanı palıd və vələsdir. Bu ağaclardan kənd binə olan gündən son 
zamanlara qədər bütün tikinti işlərində, müxtəlif alət və avadanlıqların dü- 
zəldilməsində istifadə edilirdi. Ağcaqayın, göyrüş, qarağac, cökə, murdarça, 
cır meyvələrdən alma, armud, alça, yemişan, qaragilə, əzgil, zoğal, fındıq, 
həmərsin (itburnu və ya dərgil), zirinc, dovşan alması və s. meyvə ağacları 
və kolları meşələrin bəzəyidir. Həmişəyaşıl, iynəyarpaqlı, tikanlı ardıc 
kolları yamacların güney hissəsində daha çox yayılmışdır. Çiyələkli çəmən, 
yamac və güneylərdə çaşır, baldırğan, kəklikotu, qantəpər, qırxbuğum, qatır- 
quyruğu, andız, quşəppəyi, kənaf, qazayağı, zəyərək, zirə, gicitkən, əvəlik, 
çobanyastığı, bağayarpağı, ayıdöşəyi, bat-bat, boymadərən və digər bitkilər 
çəmən, tala və yamacların hakimidir. Bir çox ağac, kol və bitkilərin əksəriy- 
yətindən müəyyən xəstəlikləri müalicə etmək üçün istifadə olunmuş, dər- 
man bitkisi bu yerlərin əhalisinin min dərdinin min bir əlacı olmuşdur. 

Təbii şəraitin müxtəlifliyi ilə əlaqədar meşələrdə ağac, kol və bitkilər 
qədər heyvanlar aləmi də çox rəngarəngdir. Meşələrdə ayı, vaşaq, canavar, 
çaqqal, tülkü, porsuq, gəlincik, cüyür (əlik), çöl donuzu, dovşan, kirpi və 
digər heyvanlara rast gəlmək olar. Ekoloji tarazlığın təmin olunmasında va- 


14 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


cib rol oynayan quşlardan zığ-zığ, qaratoyuq, ağacdələn, şanapipik, cur-cur, 
bülbül, bayquş, sərçə, qaranquş, qartal, quzğun, qızılquş, qırğı, çobanalda- 
dan, bildirçin, alacəhrə, qırmızıdöş, alabaxta, arıquşu, qarğa, alaqarğa, çala- 
ğan, sar və digər quş növləri meşələrin qanadlı sakinləridir. 

Kəndin ərazisində hər yerin öz adı var idi. Şəxs adlarına uyğun, coğrafi 
formasına əsasən, bitki örtüyünə, müxtəlif rəng seçiminə, tutduğu mövqeyə 
və digər əsaslı səbəblərə əsasən bu adlar babalarımız tərəfindən seçilib 
adlandırılmışdır. Şanazəryüyürən, Çuxurlar, Araxış, Xaçdaş, Sarıdaş, Göl 
yeri, Sərt tala (Sərf tələ), Əsədin darı yeri, Göy tap, Qarıqışlağı, Aralıq yur- 
du, Yaranal, Qoyudqıran, Məşədi Şükürün yurdu, Çınqılın yalı, Qoruq 
güney, Salmanın dərəsi, Sərt (sərf) güney, Dərviş qaya, Quru göl, Arpa gə- 
diyi, Oyuğun yalı, Dağın talası, Çaşırlı güney, Köhnə pəyə, Atakişinin biçə- 
nəyi və digər yer adları məhz bu cür yaranmışdır. 

Həkəriçayın bir qolu olan Muncuqlu çayı (el arasında bəzən Qozlu çay 
kimi adlandırılır) Ərikli kəndinin qərb tərəfindən kənd ərazisinə daxil olur. 
Ərikli kəndinin qərb sərhədlərini Muncuqlu kəndinin sərhədlərindən ayıran 
Muncuqlu çayı kənd ərazisinin cənub-qərb tərəfindən Kürdhacı və Muncuq- 
lu kəndlərinin ərazisini bir-birindən ayıran sərhəd boyu, Şəlvə çayına doğru 
öz yoluna davam edir. Öz mənbəyini kəndin ərazisindəki yüksəkliklərdən 
başlayan bulaqlar Muncuqlu çayının yatağına qoşulur. İqlim şəraitindən asılı 
olaraq çay və bulaq sularının həcmi fəsillər üzrə artıb-azalır. Bəzi axar sular 
yazın axırları və yay aylarında tamam qurusa da, yağıntının miqdarından 
asılı olaraq yaz və payız fəsillərində öz ərazisini tam bərpa edir. 

Zirvəsi daima dumanlı, ağ örpəkli uca dağları, qışda ağappaq, yayda 
yamyaşıl yorğana bürünmüş meşələri, göz yaşı qədər dumduru suyu olan 
çayları bulaqlarsız təsəvvür etmək ən böyük günah olardı. Burada fəsillər- 
dən asılı olmayaraq üstü qonaq-qaralı bulaqların hər birinin öz adı, dadı, 
soyuqluğu və mənzərəsi, şəffaf və saf suyu könül oxşayır. Üçbulaq, Qızıl- 
bulaq, Xaçınbulağı və bu kimi bir çox çeşmələr göz oxşayır. Hələ çox-çox 
əvvəllər, soyuducu olmadığı bir dövrdə əhali bulaqlardan soyuducu kimi 
istifadə edirdi. Hətta günlərlə qalan məhsul öz keyfiyyətini, təravətini 
olduğu kimi saxlayırdı. 

Bu yerlərin mürəkkəb relyefi, sərt iqlimi bütün amillərə öz təsirini gös- 
tərirdi. Burada iqlim yayda sərin, qışda isə soyuq olur. Orta illik temperatur 
1°C ilə 8°C arasında dəyişir. Yağıntının illik miqdarı 700-800 mm-ə qədər 
olur. 

Camaatın ictimai həyatı: Kənd əhalisi milliyyətcə azərbaycanlılardan 
ibarətdir. Kənddə yaşayan əhali bir neçə tayfa və tirədən ibarətdir: Heydərli 


15 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


tayfası (tirələri: Bağıruşağı və Alıbəyuşağı), İbrahimuşağı tayfası, Əh- 
məduşağı tayfası. 

2010-cu il dekabr ayına olan məlumata əsasən, kənd əhalisinin sayı 810 
nəfərdir (178 ailə). 

Ərikli kənd sakini, XIX yüzilliyin ortalarında yaşamış Mirzalıməmməd 
İmamverdi oğlu dövrünün savadlı insanlarından biri olmuşdur. Hər hansı bir 
kəndin ziyalısı haqqında danışanda ilk növbədə həmin kəndin məktəbi haq- 
qında danışmaq lazım gəlir. Ərikli kəndinin ziyalıları, başbilən ağsaqqalları 
kəndin iqtisadiyyatı ilə yanaşı elmə, təhsilə diqqət yetirmişdilər. Ərikli 
kəndində ilk dəfə 1930-cu ildə ibtidai məktəb açılmışdır. 1965-1966-cı təd- 
ris ilində kənd sakinlərinin təşəbbüsü ilə tikilmiş binada Ərikli kənd sək- 
kizillik natamam orta məktəbi fəaliyyətə başladı. 

Sovet dönəmində kənddə ilk ali təhsil almış ziyalı Paşa müəllim (İsgən- 
dərov Paşa Əvəz oğlu) Ərikli kəndində təhsilə olan diqqəti daha da artırdı. 
Məktəbə direktor təyin edildikdən sonra maarifləndirməni inkişaf etdirmiş, 
məktəb tipinin dəyişdirilməsi işində böyük əməyi olmuşdur. 1980-198 1-ci 
tədris ilində Ərikli kənd məktəbində yeni siniflərin açılması nəticəsində VIII 
sinfi bitirən şagirdlər artıq Kürdhacı kənd ümumtəhsil orta məktəbində de- 
yil, Ərikli kənd ümumtəhsil orta məktəbində təhsillərini davam etdinnəyə 
başladılar. Onun faydalı əməyinin təzahür formasıdır ki, bu günə qədər 
mövcud test üsulu ilə tələbə qəbulu imtahanlarında ixtisas qrupları üzrə ən 
yüksək nəticə göstənniş və Azərbaycan Respublikasının ali məktəblərinə 
daxil olmuş 5 nəfər Ərikli kəndinin gənc sakini Prezident təqaüdünə layiq 
görülmüşdür. 

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami adma Ədəbiyyat İnstitu- 
tunun dissertantı, tanınmış filoloq, tədqiqatçı-alim Əli Umud oğlu Əliyev bu 
kənddə anadan olmuşdur. 

Keçən əsrin 70-ci illərində öz şeirləri ilə Azərbaycan ədəbiyyatına gəl- 
miş, Adil Şirin təxəllüsü ilə tanınan şair Şirinov Adil Hümbət oğlu 1955-ci 
ildə Ərikli kəndində anadan olub. 

Kommunistlərin fitvası ilə kollektivləşmə zamanı aparılan repressiya 
zamanı Ərikli kənd sakinləri müxtəlif çətinliklərlə üzləşdi. 1886-cı ildə 
anadan olmuş Məhəmmədov Sevindik İsgəndər oğlu 14 yanvar 1938-ci ildə 
günahsız olduğu halda 52 yaşında güllələnmişdir. Digər kənd sakinləri 
Miriyev (İmanov) Abduləzim Həşim oğlu, Mehralıyev Bəylər Niftalı oğlu 
da bu qanlı-qadalı illərin qurbanları oldular. 

Ərikli kəndinin sakinləri təkcə elm, sənət yolunda deyil, eyni zamanda 
bir vətənpərvər kimi hər zaman öndə olmuşlar. Müharibələr tarixində ən 
dəhşətli və dağıdıcı müharibə - II Dünya Müharibəsi zamanı müharibə işti- 


16 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


rakçısı olmuş kənd sakinlərindən: Abdullayev Əhəd Hidayət oğlu, Abdul- 
layev Millət Hidayət oğlu, Rəhimov Cümşüd Alıbəy oğlu, Rəhimov Ah Alı- 
bəy oğlu, Rəhimov Əmir Alıbəy oğlu, Məmmədov Məhəmməd İsgəndər 
oğlu, Məmmədov Məmməd İsgəndər oğlu, Mustafayev Mustafa Hüseyn 
oğlu, Mustafayev Rəşid Hüseyn oğlu, Mustafayev Məhəmməd Hüseyn oğlu, 
Abdullayev Abdulla Abdulkərim oğlu, Heydərov Behbud Nəsib oğlu, 
Miriyev Vəli Aslan oğlu, İlyasov Qiyas Ağamalı oğlu, Mehralıyev Ab- 
duləzim Mehralı oğlu, Miriyev Miralı Qasım oğlu, Şükürov Teymur Abbas 
oğlu, Şirinov Məhəmməd Aslan oğlu, Baxşalıyev Əli Həsən oğlu, Alışanov 
Həbib İsa oğlu, İsmayılov Ədil Şirin oğlu, Səmədov Ələsgər Mahmud oğlu, 
Şirinov Xosrov Abdulkərim oğlu müharibəyə yollanmış və bir daha geri 
dönməmişlər. Sovet dövləti faşizm üzərində qələbə qazandı. Ərikli kəndinin 
əhalisi bu müharibə zamanı böyük itkilərlə üzləşdi və kənddən müharibəyə 
gedən igid oğullarından böyük əksəriyyəti geri qayıtmadı. Onlar Vətən 
uğrunda öz canından belə keçməklə öz hərbi borclarını yerinə yetirmişlər. 

Müharibə başlayan gündən son günlərinədək kənddə uşaqlı-böyüklü hər 
kəs vəziyyətin ağır olmasına baxmayaraq arxa cəbhədə əzmlə çalışır, qələ- 
bənin təmin olunması üçün əlindən gələni edirdi. Doğrudur, müharibə sovet 
xalqının qələbəsi ilə sona çatdı. Kədər və qüssə dolu müharibə illəri arxada 
qaldı, ancaq əzab və işgəncələr sona yetmədi. Müharibənin ağrı-acısını dad- 
mış, məşəqqətlərə tab gətirmiş, üç oğul itinniş, ailədə ata soyadını daşıyacaq 
başıpapaqlısı olmayan ana Məmmədova Hürü Abdulla qızı axirət dünyasına 
oğulsuz, qohum-əqraba çiynində yola salındı. 

İkinci Dünya Müharibəsində faşizm üzərində tarixi qələbənin əldə edil- 
məsində şərəfli döyüş yolu keçmiş digər kənd sakinləri Məmmədov Mürşüd 
Abdulla oğlu, Abdullayev Mürvət Abdulkərim oğlu, Abdullayev İsmayıl 
Abdulkərim oğlu, Heydərov Məhəmmədəli Həmid oğlu, Heydərov Musa 
Həmid oğlu, Heydərov Behbud Nəsib oğlu, Heydərov Misir Nəsib oğlu, 
Miriyev Alməmməd Rza oğlu, Miriyev Abbas Rza oğlu, Abdullayev Fərman 
Abbas oğlu, Həşimov Qarakişi Abduləzim oğlu, Həşimov Məhəmməd Ab- 
duləzim oğlu, Abdullayev Əli Abbas oğlu, Novruzov Ah Niftalı oğlu, Nov- 
ruzov Sözalı Möhbalı oğlu, Məmmədov İsmayıl Abdulla oğlu, Zamanov 
Yunus Mehdi oğlu, Miriyev Əşrəf Qasım oğlu, İsgəndərov Lətif Sevindik 
oğlu, Məmmədov Qara Sevindik oğlu və digərləri bu müharibənin iştirakçısı 
olmuş, müxtəlif dərəcədə yaralanmış, xəsarət almış və ya əlil olmuşlar. 

Babaların döyüş yolunu davam etdirən, Qarabağ müharibəsi zamanı 
igid, qorxmaz, cəsur kənd sakinlərindən Çingiz Allahverdi oğlu Şükürov 
(1973-1994), Ərşad Qara oğlu Sevindikov (1935-1992), Əzizə Alış qızı Hü- 
seynova (1934-1992), Fazil Ayaz oğlu Abdullayev (1958-1992), Güldəstə 


17 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Qiyas qızı Ağamalıyeva (1940-1992), Hüseyn İsmayıl oğlu Hüseynov 
(1934-1992), Xoşbəxt Hüseyn qızı Hüseynova (1963-1992), Məcnun Zaman 
oğlu Zamanov (1967-1992), Nəsibə Hüseyn qızı Hüseynova (1980-1992), 
Səadət Şahin qızı Abbasova (1980-1992), Sədaqət Kamran qızı Abbasova 
(1961-1992), Süsən Hüseyn qızı Hüseynova (1971-1992), Şahin Əli oğlu 
Abbasov (1951-1992), Vahid Qara oğlu Sevindikov (1934-1991), Yaşar 
Vahid oğlu Sevindikov (1970-1992), Zöhrab Hüseyn oğlu Hüseynov (1973- 
1992) şəhidlik zirvəsini fəth etmişlər. Biz inanırıq ki, onların qanı heç vaxt 
yerdə qalmayacaqdır! 

Əhalinin məşğuliyyəti: Ərikli kəndi və orada yaşayan əhalinin məşğu- 
liyyəti, güzəranı vaxt və dövrdən asılı olaraq müxtəlif cür dəyişmişdir. Bol 
suyu, münbit torpağı, zonanın təbii şəraiti, əlverişli iqlimi (kənd ərazisinin 
dağ-meşə landşaftı zonasında yerləşməsi) olduğundan əhalinin əsas məş- 
ğuliyyəti ilkin dövrdən heyvandarlıq və əkinçilik olmuşdur. Heyvandarlıq 
əvvəlcədən güclü inkişaf edərək əsas aparıcı sahələrdən birinə çevrilmişdir. 

Əkinə yararlı sahələrin az olması səbəbindən əkinçilik zəif inkişaf et- 
mişdir. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra kolxozlaşma və sovxozlaşma 
prosesinin başlanması ilə əlaqədar Kürdhacı kəndinin əkinə yararlı torpaq 
sahələrinin müəyyən hissəsi (Araxış, Çuxurlar və Düzlər adlanan sahənin 
müəyyən bir hissəsi) Ərikli kəndinə verildi. Bununla da kənddə əkinçiliyin 
inkişafı daha da sürətləndi. İlin isti dövründə 500-600 mm-ə qədər yağıntı 
düşməsi və onun da 60-70 faizinin yazda və yayın əvvəllərində yağması 
dəmyə əkinçiliyi inkişaf etdinnəyə imkan verirdi. Əkinə yararlı sahələrdə 
buğda, arpa, vələmir, pərinc, darı, çovdar və başqa dənli bitkilər becəril- 
mişdir. Təbii ot biçənəkləri burada heyvandarlığın inkişafı üçün əvəzedil- 
məzdir. Heyvandarlıqla məşğul olan əhalinin bir hissəsi yaz gələr-gəlməz 
Qırxqız yaylağına köç edərdi. 

Meşədə bitən cır meyvə və giləmeyvələrdən meyvə qurusu (qax) hazır- 
lanır, müxtəlif məqsədlər (qida, dənnan və texniki) üçün istifadə edilirdi. 
Ənənəvi məşğuliyyətləri maldarlıq olan əhali digər sənətkarlıq növləri ilə də 
məşğul olurdu. Əkinçilik, dülgərlik, dəmirçilik, bənnalıq, rəngsazlıq, toxucu- 
luq və digər sahələrdə çalışırdılar. Bunlardan toxuculuq çox yaxşı inkişaf et- 
mişdir ki, bu da qoyunçuluğun inkişafı ilə əlaqədardır. Yerli qoyun növləri- 
nin yununun xüsusiyyətlərinə uyğun xalçalar və xalça məmulatları toxunur- 
du. Kənddə az da olsa ovçuluqla məşğul olanlar var idi. 1940-cı illərin sonu, 
1950-ci illərin əvvəlində Azərbaycan Taxta Emalı Sənayesi Laçın Meşə Tə- 
sərrüfatı İdarəsinin nəznindəki Hacısamlı Taxta Emalı Zavodu fəaliyyətə 
başladıqdan sonra taxta-şalban istehsalı da inkişaf etdirilmişdir. Ermənistan 
Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edildikdən sonra yanacaq və 


18 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


tikinti materialına, eyni zamanda mebel istehsalı üçün yararlı ağaclar qırıla- 
raq Ermənistana daşınır və oradan da müxtəlif yollarla digər ölkələrə satılır. 

1992-ci ilin may ayının 18-i günü Laçın şəhərinin Ermənistan Respub- 
likası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi ilə əlaqədar bütün kom- 
munikasiya xətlərinin kəsilməsinə baxmayaraq Ərikli kəndi 29 may 1992-ci 
il tarixə qədər müdafiə olunmuşdur. İşğal zamanı ətraf kəndlərdə olduğu ki- 
mi Əriklidə olan yaşayış evlərinin əksəriyyəti yandırıldı. Bir müddət sonra 
Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən azad edilən Ərikli kəndində 
yaşayış yenidən bərpa edilmişdir. Kənddə Ərikli qərargahı yaradılmışdır. 
Kəlbəcər rayonunun ərazisindən yeni kommunikasiya xətləri çəkilmişdir. 
Yaradılmış rabitə şöbəsi vasitəsi ilə ətraf kəndlərlə əlaqə yaradılırdı. Kəl- 
bəcər rayonunun ərazisindən keçməklə Ərikli - Bakı marşrutu ilə işləyən 
avtobus xətti işə salınmışdır. 1992-ci ilin payızında Ərikli kənd orta məktəbi 
öz fəaliyyətini yenidən bərpa etdi. Quraşdırılmış yeni transformator Ərikli 
kəndi də daxil olmaqla ətraf kəndləri də işıqlandırırdı. Ancaq bütün bunlar 
uzun sürmədi. 2-3 aprel 1993-cü il tarixdə Kəlbəcər rayonunun Ermənistan 
Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğalından sonra mühasirədə qalan 
kənd sakinləri məcburən kəndi tərk etdilər. Bu kənddən olan məcburi köç- 
künlər indi Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşıblar. 

Erməni tapdağı altında qalmış Ərikli kəndinin zəhmətkeş əhalisi Qara- 
bağ müharibəsi başlandıqdan sonra bir daha pərən-pərən düşmüş, Vətən 
həsrəti ilə qərib ellərdə məcburi köçkünlük həyatı yaşayırlar. Bir çox qəlbi 
kövrək insanlar bu dərdə dözməyib dünyasını dəyişmişlər. 

Kənd sakinləri bu gün ancaq xeyir-şər mərasimlərində bir-biri ilə görü- 
şür, dərdləşir. Elə bu səbəbdən də kəndin qədim adət-ənənələri, mədəniy- 
yəti, davranışları və digər özünəməxsus xüsusiyyətləri itib-batmaq, unudul- 
maq üzrədir. Çox təəssüf...! 

Kaş ennəni əsirliyində girov qalan, hər bir sakini üçün qəribsəyib darı- 
xan Ərikli kəndinin şən, hay-küylü, son dərəcə rəngarəng keçmiş günləri 
yenidən geriyə qaytarılaydı. 

Və sonda mən inanıram ki, o gün gələcək, iş- 
ğal altındakı bütün ərazilərimiz düşmən tapdağın- 
dan azad ediləcək, biz o yerlərə bir daha geri dönə- 
cəyik! 


Sultan HÜMBƏTOV 



19 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 


POEZİYA 

PƏNAH MİKAYILOV 

Pənah Abduləli oğlu Mikayılov 10 may 1 935- 
ci ildə Laçın rayonunun Qoşasu kəndində müəllim 
ailəsində anadan olmuşdur. 1953-cü ildə Laçın 
Pedaqoji Texnikumuna daxil olmuş və oranı 1955- 
ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Həmin 
ildən Kəlbəcər rayonunun Kilsə kənd ibtidai mək- 
təbində müəllim kimi fəaliyyətə başlamışdır. Son- 
ra müəllimlik fəaliyyətini Laçın rayonunun Daşlı, 
Vəlibəyli, Narışlar və Qoşasu kənd məktəblərində 
davam etdirmişdir. Pənah Mikayılov 1966-ci ildə 
S. M. Kirov adma Azərbaycan Dövlət Universitetinə (indiki BDU) daxil 
olmuş, 1972-ci ildə həmin universitetin filologiya fakültəsini müvəffəqiy- 
yətlə bitirmişdir. Universiteti bitirdikdən sonra “Aşıq Şəmşirin həyat və 
yaradıcılığı” mövzusu üzərində işləmiş, lakin müxtəlif problemlər üzündən 
dissertasiya işini müdafiə edə bilməmişdir. 

Pənah Mikayılovun şeirləri müxtəlif qəzet və jurnallarda dərc edilmiş- 
dir. Laçının işğalından sonra Sumqayıtda məskunlaşmış, pedaqoji fəaliy- 
yətini Laçın rayon 5 saylı orta məktəbində davam etdirmişdir. 45 illik səmə- 
rəli pedaqoji əmək fəaliyyəti olan Pənah Mikayılov müxtəlif “Fəxri Fər- 
man”larla, Respublikanın “Qabaqcıl maarif xadimi” fəxri adı ilə təltif edil- 
mişdir. Yüksək pedaqoji ustalığa malik olan Pənah müəllim 1994-cü ildə 
Azərbaycan Respulikası Təhsil Nazirliyinin Komissyasının qərarı ilə “Ali 
kateqoriyalı müəllim” adma layiq görülmüşdür. Bütün qaçqın ziyalılar kimi 
Pənah müəllimin də həyatında qaçqınlıq dövrü silinməz qara izlər burax- 
mışdır. Vətən həsrəti, torpaq nisgili, yurd möhnəti nəcib duyğular sahibi Pə- 
nah müəllimin kövrək şair qəlbini şam kimi damla-damla əritdi. O, 1998-ci 
ilin mayında Sumqayıt şəhərində əbədiyyətə qovuşdu. Şarin “Vətən həsrətli 
ömür” adlı kitabı ölümündən bir bir il sonra, 1999-cu ildə “Sumqayıt” nəş- 
riyyatında çapdan çıxıb. 



20 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 


GƏLMİŞƏM 

Doğma kəndimizdən ayrdan zaman, 
Bağrımın başını oyub gəlmişəm. 
Babamın, nənəmin ulu məzarın 
Sahibsiz, kimsəsiz qoyub gəlmişəm. 

Qəlbimdə qəmi var hər ötən günün, 
Həsrətin çəkirəm dumanın-çənin. 
Gələndə Ərgahın, Qabaqtəpənin 
Bir ovuc torpağın yeyib gəlmişəm. 

Dağlara tapşırıb güc-qüvvətimi, 
Yazdım zirvələrə qəm möhnətimi. 

İçib bulaqlardan son qismətimi, 

Zildən bir bayatı deyib gəlmişəm. 

O tərlan bəxtimiz düşəndə tora, 

Namus da, qeyrət də gəlmədi kara. 
Viranə qapımda o xan çinara 
Vəsiyyət sözümü deyib gəlmişəm. 

Varımız, mülkümüz yağıya çatdı, 
Bəxtəvər ömrümüz Laçınla bitdi. 
Görəndə ömürlük Qoşasu getdi, 

Cüt əlli başıma döyüb gəlmişəm. 

Bağçamda gülləri qoxdum, doymadım, 
Qarışıb sellərə axdım, doymadım. 
Qırxqız cilvələndi, baxdım doymadım, 
Pənah, kim deyir ki doyub gəlmişəm?! 


VAR 

Qurşanma insafsız zalım vərdişə, 
Öyünmə, nəzər sal çərxi-gərdişə. 

Ömür dedikləri bir büllur şüşə, 

Onun daşa dəyib sınmağı da var. 

Lağ etmə təpəyə çıxanda dağa, 
Lovğalar zirvədən enər aşağa. 

Çox da bel bağlama yanar çırağa, 
Qəfildən qaralıb sönməyi də var. 

Hörmət qoymalıdı insana insan, 

Dəyib könüllərə etmə pərişan. 

Bəxtin gətirəndə eyləmə tüğyan, 
Talenin üzünün dönməyi də var. 

Mərifət bazarda deyil ki satın, 

Namərd al-ver ilə ucalda zatın. 

Pənah, kim tapdasa haqqın baratın, 
Elin qarşısında dinməyi də var... 

Laçın, 1 985-ci il 



21 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


QARABAĞ QAZİLƏRİ 
VƏTƏNİN DAR GÜNÜNDƏ 

Adətən Vətən dar günlərində igid və mərd oğullarına güvənir. Buna gö- 
rə də el deyimində “oğul düşmən çəpəridir” demişlər. Tarixlərdən üzü bəri 
Azərbaycanın say-seçmə igid ərənləri düşmənlərimizin bağrını dəlmiş, yu- 
xularına haram qatmışlar. Öz sərkərdəlik, döyüşçülük bacarıq və qabiliy- 
yətləri ilə həmişə hər yerdə seçilib fərqlənmişlər. Belə fərqlənmələrdə ha- 
radasa irsi və genetik xüsusiyyətlər də özünü göstərir. 



Belə bir genetik xüsusiyyəti özündə yaşadan, Qarabağ müharibəsində 
Vətən torpaqlarının azadlığı uğrunda döyüşmüş, sağlamlığını itirmiş şəxs- 
lərdən biri də Salahov İlhami Hüseyn oğludur. İlhami Laçın rayonunun Şəl- 
və kəndində zəhmətkeş bir ailədə anadan olmuşdur. Tale, qismət elə gətir- 
mişdir ki, İlhaminin babası, Şəlvə dərəsində mərdliyi, igidliyi, səxavəti ilə 
sayılıb-seçilən Qələndər oğlu Kərim də öz dövründə erməni azğınları ilə 
döyüşlərdə igidliklər göstərmişdir. Həm kəşfiyyatçı, həm də döyüşçü kimi 
Qələndər oğlu Kərimin erməni-müsəlman savaşında - “Zabux əməliyyatı” 
və “Keçəldağ” döyüşlərində xüsusi şücaətləri olmuşdur. 

Bəli, bu tarixi yolun davamçısı olan İlhami də öz şücaətini torpaqları- 
mız uğrunda gedən döyüşlərdə ermənilərə kifayət qədər göstərmişdir. 1992- 


22 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


ci ildə Vətənin ağır günlərində istehsalatda işini dayandırıb torpağın müda- 
fiəsinə - döyüşə yollanmışdır. Füzuli, Beyləqan və Cəbrayıl bölgələrində 
ağır döyüş əməliyyatlarının iştirakçısı olmuşdur. Vətənin hər qarış torpağı 
döyüşçülərin ölüm-dirim məsələsi idi. Gərgin döyüşlərin birində başından 
güllə yarası aldı. Ölümlə pəncələşən İlhaminin baş sümüyündə ilişib qalmış 
mərminin çıxarılması oradakı tibbi şəraitin imkanı xarincində olduğu üçün 
təcili Bakı şəhərinə gətirildi. Burada ağır əməliyyat olundu. O vaxt “Se- 
maşko” xəstəxanasında çalışan həkimlərimizin peşəkarlığı və əzmkarlığı 
nəticəsində İlhami həyata qaytarıldı. Sağ olsun bizim həkimlərimiz də. Əs- 
gərlərimiz cəbhədə döyüşdükləri kimi həkimlər də öz “cəbhələrində” döyüş- 
çülərdən geri qalmayaraq şücaətlər göstərirdilər. O vaxtlar hər kəs öz cəb- 
həsinin əsgəri idi. Mən xəstəxanaya dayım İlhamiyə baş çəkməyə gedəndə 
onu tanınmaz bir vəziyyətdə gördüm. Dayım saç-saqqalın içində idi. Sanki 
bu müharibənin odu-alovu onu yandırıb qovurmuşdu. Əllərinə baxdım, sağ 
əli normal idi, o biri əlinin içərisi isə yanaraq qaysaq bağlamışdı. Həmin 
əlinin barmaqlarını bir yerə qatlaya bilmirdi. Bir müddət sağlığı bərpa olan- 
dan sonra mənə məlum oldu ki, bu döyüşlərdə işlətdiyi silahın qaz borusun- 
dakı alt hissənin qızmasından olan fəsaddır. Belə ki, ağır və iriçaplı olma- 
sına görə bu silahın atan zaman yerə qoyub dirəcək kimi istifadəsi üçün çar- 
paz iki ayağı vardır. Gərgin və dəyişkən döyüşlərdə silahın bu dayaqların- 
dan istifadənin mümkün olmadığı üçün İlhami daima sol əlinin içərisində 
tutub atırmış. İlhaminin özü isə bu vəziyyətin həmişə təkrarlandığını xatırla- 
yaraq “mən sol əlimi artıq hiss etmirdim, ondan kötük kimi istifadə edir- 
dim” - deyirdi. 

Yaraları tam sağalmamış yenidən ön cəbhəyə-döyüşə yollanan İlhami 
Salahov atəşkəs sazişi (8 may 1994) bağlanana qədər Vətənin müdafiəsi 
üçün döyüşdü. 

Bəli, Qarabağ müharibəsi İlhaminin sağlıq durumunda fəsadlar dolu bir 
iz qoydu. Bu qaysaqlar və yaralar qismən də olsa müalicə olundu. Ancaq 
onun daxilində və xatirələrində olan qaysaqları o, indi də özü ilə yaşadır. 

Biz İlhami dayımızla daima fəxr edirik. Mən bu yazıda Qarabağ mü- 
haribəsində İlhaminin keçdiyi döyüş yolunun ancaq bir səhifəsini qeyd et- 
dim. Onun vətənpərvərliyi və yaşadığı həyat yolu bu gün də bizlər üçün nü- 
munə və örnək ola biləcək bir məktəbdir. 

Xalid BAHADUROĞLU 


23 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


NƏSR 

PELE ÖKÜZÜN ƏHVALATI 

Bu əhvalatı ruhlarına rəhmət atamın bacısı Abidə qarı (Əsl adı Ta- 
maşa olsa da, hamı onu Abidə çağırıb) danışıb. Yazıda həm də babam - 
Hərbi Yurıkerlər Məktəbinin məzunu kapitan Abdulla Mirzə oğlu Nəbi- 
yevirı əziz xatirəsinə dərin hörmətimi bildirirəm. Onu da deyim ki, bu əh- 
valat XX əsrin 20-ci illərində doğma kəndim Mişnidə baş verib. 

Balaca Abidə taleyin ona verdiyi acı günlərini yaşayırdı. Anasını yenicə 
itirmiş bu qızcığaz hələ yetimliyin nə olduğunu dərk edə bilmirdi. Onun 
hələ ki, təsəllisi atasının başına tumar çəkərək danışdığı nağıllar, nənəsinin 
“can bala!” deyərək göstərdiyi nəvazişlər idi. Dünyadan xəbərsiz olan bu 
qızcığaz arıq vücudu ilə dövrün aclıq və səfalətlə dolu astanasında idi. Hərb- 
çi atasının işi və ziyalılığı onun həyatı üçün təminat idi. Lakin atasının işi ilə 
əlaqədar aylarla evdən ayrılması Abidə üçün çox darıxdırıcı olurdu. 

Yaşadıqları kiçik ev balaca Abidə üçün böyük bir dünya idi. Hər dəfə 
atası doğma Mişni kəndindən ayrılıb hərb evinə dönəndə, Abidə nənəsinin 
evində qalmalı olar və evləri üçün çox qəribsəyərdi. Çox darıxanda qaçıb 
babasının düzəltdiyi samanla dolu axurda üzüqoylu uzanar, doyunca ağlayar 
və elə oradaca şirin yuxulara dalardı. Bu zaman saman çöpləri onun günlərlə 
daranmayan saçlarına dolaşar, hər dəfə də nənəsi deyinə-deyinə saman 
çöplərini artlayardı. 

Abidənin başında yalnız bir fikir dolaşardı - atası tez qayıtsın, macəralar- 
la dolu nağıllarını danışsın, bu nağıllardakı qəhrəmanların xəyalları ilə çox- 
larının həsəd apardıqları o şirin yuxuları yatsın. Beləcə günlər ötüb keçirdi... 

Bir gün kəndə xəbər yayıldı ki, qonşu kəndlərin birində dünyasını də- 
yişmiş bir kişi dəfn olunub, ancaq səhəri gün yaxınları qəbir üstünə gedəndə 
görüblər ki, qəbir bomboşdur. Bu xəbər kəndə yayılar- yayılmaz hamı qorxu 
içində kəndin xırmanına yığıldı. Uşaqlar qorxudan titrəyir, arvadlar həyəcan 
və təlaşla pıçıldaşır, kişilər isə bu işin necə baş verdiyi barədə əlli fikir 
yürüdürdülər. Axırı belə qərara gəldilər ki, yəqin kişi xortdayıb qaçıb. Be- 
ləcə hər kəs birinin üstünə beşini də qoyub neçə cür şayiələr yaydılar. 

Elə bu vaxt, axşam düşəndə balaca Abidənin atası Abdulla hərbi geyim- 
də kəndə çatdı. Bu əhvalatı da kəndin girəcəyində eşitdi. Danışılan şayiələrə 
yalnız gülümsəyib başını buladı və evinə yollandı. Hamıdan çox sevinən 
balaca Abidə oldu. Bu əhvalatı eşidəndən sonra nənəsinin yanında çox qor- 
xurdu. Atasının gəlişi isə bunları ona unutdurdu. Axı atası yanında olanda o, 
heç nədən qorxmurdu. Əksinə, istəyirdi ki, atası nağıllarını tez başlasın. 


24 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Atası yorğunluğuna baxmayaraq, az da olsa nağıl söylədi və qızının yuxuya 
getməsinə baxıb kövrəldi. 

Elə ki, gecə yarı oldu, birdən qapının asta-asta döyülməsi Abdullanı 
oyatdı. Qapını açdıqda qonşu kişilərdən birini qapıda təlaş içində gördü. 
Qonşu həyəcanla dedi: 

- Avdılla qaqa, Avdılla qaqa, bə yatmısan? Ə, bə dünyadan xəbərin 
yoxdu? 

Abdulla təmkinlə cavab verdi: 

- A kişi, nə xəbərdi belə? 

Qonşu: 

- Ə, mürgüdən təzə yuxuya getmişdim ki, baxdım dəhlizdən hənirti 
gəlir. Durub nə görsəm yaxşıdır? Gördüm ki, “xortdamış kişi” gəlib çıxıb 
bizim evə, başını salıb dəhlizdə arpa yığdığımız kəndidə arpa yeyir. Yol ta- 
pıb çıxa bilmədim. Hananın böyür ağaclarını bacaya söykəyib birtəhər baca- 
dan çıxa bildim. Özü də kişinin buynuzu və quyruğu da var, yaman da bəd- 
heybətdi. Öküz kimi kişidi. Hamıya xəbər verdim, hər kəs ordadı. 

Abdulla: 

- Əşi, ağ eləmə, bu boyda zarafat olar? 

Lakin qonşu kişinin incik sifətini çıraq işığında görər-görməz Abdulla 
hər ehtimala görə xəncərini də götürüb evdən çıxdı. 

Hamı “xortdamış kişi”nin girdiyi evin qabağına yığışmışdı. Heç kim cü- 
rət edib yaxınlaşa bilmirdi. Abdulla dəhlizin yuxarı başına keçdi, baxdıqda 
qaranlıqda bir öküzün başını kəndiyə saldığını gördü. Bildi ki, öküz kəndidə 
taxıldan, dəndən tapıb yeyir. Ağlına gəldi ki, bu, Pele öküzün işi olacaq. Əlin- 
dəki ağacla öküzün belinə bir-iki dəfə çəkib öküzü çıxartmaq istədi. Dəhliz 
dar, öküz də ki, maşallah, taxıldan, dəndən yeyib daha da ağırlaşmış, daha da 
harınlamış. Heyvanı ancaq ehtiyatla çıxartmaq lazım idi ki, hürküb aləmi bir- 
birinə qatmasın. Abdulla nə qədər çalışdısa da qapıda duranların heç biri 
qorxusundan köməyə gəlmədi. Axır ki, Abdulla birtəhər öküzü bayıra çıxara 
bildi. Öküz öküz kimi olsa da, qorxudan bilmədi hara təzib getsin. 

Sizə kimdən deyim - qapıda intizarla gözləyən kənd əhlindən: ürəyi ge- 
dən kim, vay-şivən qoparan kim, əlinə dəmir götürüb döyəcləyən kim. Aləm 
qarışmışdı bir-birinə. Abdulla nə qədər çalışdısa da camaatı inandıra bilmədi 
ki, bu bir adi öküzdür. Gördü ki, səhərə az qalıb, yadına düşdü ki, balaca 
qızı Abidə indi bəlkə də qorxu içində hələ də yatmayıb. Evə döndü. Balaca 
Abidənin qorxudan hələ də titrədiyini görüb onu nənəsinin qucağından aldı 
və sakitləşdirdi. Ata-bala birl ik də yuxuya daldılar. 

Səhər erkən yenə hay-küy, yenə qonşunun təlaşlı səsi ata-balanı yu- 
xudan oyatdı. 


25 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


-Avdılla, ay Avdılla, çıx çölə görək! Deyillər, “xortdamış kişi” dərədə 
can verir, özü də elə öküz dərisində. Ə, qılıncdan, tüfəngdən də götür. 

Abdulla “Allah, mənə səbir ver!” deyib qılıncını götürdü, dərəyə endi. 
Təxmin etdiyi kimi idi. Oğurluqda məşhur olan, camaatın taxıl-dəninə, ot 
tayalarına qənim kəsilən, elə bu oğurluqların birində də buynuzunun birini 
bada verən, bununla da buynuzuna pəl qoyaraq el arasında “Pele” adma 
sahib çıxan Pele öküzüdü can verən. Arpa və buğdadan yeyib o ki var sudan 
içən öküz el arasında desək, “partlamaya” düşmüşdü. 

Abdulla gördü ki, öküz haram olacaq, tez xəncərini çıxarıb Pele öküzün 
başına çəkdi. Pele öküz oğurluğunun güdazına getdi. Elə bu vaxt öküzün 
sahibi gəlib çıxdı. Vay-şivən qopardı ki, bəs bu gecə Pele öküz Kəvşəndə 
yer şumlayarkən cütü qırıb qaçıb. Ancaq camaatdan “əhvalat”ı eşitdikdə ha- 
mı kimi o da inandı ki, “xortdamış kişi”nin ruhu öküzün canına keçib . 

Pele öküzü soyub ətini paylaşmaq lazım idi. Ancaq heç kim yaxın gəlib 
öküzü soymaqda Abdullaya kömək etmədi. Öküzün canına ruhun keçməsinə 
artıq hamı inanmışdı. İnanmayan bir Abdulla idi, bir də kəndin bir-iki 
ziyalısı. Camaat “xortdamış kişi”nin ruhundan uzaq olan adi bir öküzün əti- 
nin heç yaxınına da gələ bilmədilər. İnandırmağın mənasız olduğunu gör- 
dükdə, Abdulla camaatı inandırmaq fikrindən vaz keçdi. Xəncəri çıxarıb 
öküzün bir hissəsini soyub ətinin yaxşı yerindən kəsib çıxardı və evə gətirib 
ocaq qaladı. Şişləri hazırlayıb kababdan çəkdi. Qaynanası yeməsə də balaca 
Abidə ilə kababı dişlərinə çəkib ləzzətlə yedilər. O boyda Pele öküzün ətinin 
qalanı dərədə qurd-quşa yem oldu. 

Bu əhvalatın xofundan çıxmayan kənd əhli isə bir müddət səksəkə 
içində yaşadı. 

Soruşacaqsınız ki, “xortdamış kişi” əhvalatı nə idi? Yadınızda saxlayın! 
Bu dünyada iki sevda çəkənlərin cəzası çox ağır 
olur. Ailə quranda ehtiyatlı olun ki, ikinci arvada 
sahib olub cəzanızı o dünyada da çəkməyəsiz, ar- 
vadların davası məzarınızı qazdırar da, hələ başqa 
yerə köçürər də, heç kimin xəbəri olmaz da. 

Bu da Pele öküzün əhvalatı. Qonşu kənddəki 
“xortdamış kişi”nin vaxtı ilə iki sevda çəkməsinin 
düşmənçiliyi Pele öküzün başında çatladı, Pele 
öküzə bir “pəl” də belə qoyuldu. 

Venera MİRZƏ YEVA, 

Laçın rayon 7 saylı tanı orta məktəbin 
riyaziyyat və informatika müəllimi 



26 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


AŞIQ ADİL CƏFAKEŞ 

Aşıq Adil Cəfakeşi mən ilk dəfə radio veriliş- 
lərindən tanımışam. Səhv etmirəmsə, onun haq- 
qında ilk verilişi Elxan Məmmədlinin “Sarıtef’in- 
də eşitmişəm. Elə o vaxtdan da bu aşığın sazına- 
sözünə vurulmuşam. Təsadüfən bir dəfə Azərbay- 
can Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Qapalı 
Səhmdar Cəmiyyətində radio binasının qabağında 
Adil Cəfakeşlə rastlaşdım. Qısa söhbətdən sonra 
mən onu “Divani” saz-söz məclisi” verilişinə dəvət 
etdim. Onun ifa etdiyi qədim saz havaları, xoş söh- 
bəti dinləyiciləri heyran etdiyindən mən aşıqla 
daha bir neçə veriliş aparmalı oldum. Beləcə aramızda dostluq əlaqələri 
yarandı. 

Adil Cəfakeş 1966-cı ildə Laçın bölgəsinin Şeylanlı kəndində dünyaya 
gəlib. O, Şuşa Kənd Təsərrüfatı Texnikumunu bitirsə də, hələ uşaq yaşla- 
rından saza-sözə könül verib. Bu el sənətkarının indiyə qədər iki kitabı (“Bir 
ağı de, ay ana”, “Yolçu, hara gedirsən”) işıq üzü görüb. Adil Cəfakeş həm 
də Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. 

Adil Cəfakeş aşıqlığı öz həmkəndlisi Mehbalıdan öyrənib. Mehbalı 
qədim havalara, Qarabağın ustad aşıqlarına yaxşı bələd bir sənətkardı. Adil 
Cəfakeş “Ağbaba gülü”, “Sarıtorpaq”, “Zəngəzur gözəlləməsi”, “Dərvişi”, 
“Dərbəndi” kimi saz havalarını ustadından əxz edib. Mehbalı təxminən 61 
yaşında, 1992-ci ilin mayında Laçının işğalı zamanı itkin düşüb. 

Adil Cəfakeş həm yaradıcı aşıq, həm sazbənddir. Musiqi duyumu qüv- 
vətli olduğundan bir neçə saz havası da yaradıb. O, yaşı çox olmasa da, Qa- 
rabağ aşıq mühitinin Laçın qolunu təmsil edən ustad aşıqlar haqqında kifa- 
yət qədər bilgiyə malikdir. Məsələn, mən onun vasitəsilə ilk dəfə Aşıq 
Səlim, Aşıq Cəfərqulu, Aşıq Ələmşah və başqaları haqqında az-çox məlu- 
mat əldə etmişəm. Yəni Mehbalının ustadı öz babası Aşıq Səlim, onun us- 
tadı isə Aşıq Cəfərqulu olub. Aşıq Cəfərqulunun yaratdığı bir neçə saz hava- 
sı (“Zəngəzur gözəlləməsi”, “Sarıtorpaq”) dövrümüzə qədər gəlib çatıb. 
Aşıq Adil Cəfakeşin dediyinə görə, bu havalardan “Sarıtorpaq”a bəzən 
“Sarıqaya” da deyirlər. Onu da qeyd edim ki, Aşıq Cəfərqulunun ustadı La- 
çının Kamallı kəndindən olan Aşıq Ələmşahdır. Deyilənə görə, Aşıq Ələm- 
şah çox təbli aşıq olub. O, Aşıq Ələsgərlə dostluq eləyib. Təəssüflər ki, bu 
ustad aşığın yaradıcılığı vaxtında toplanıb yazıya alınmadığından itib-bat- 


SƏNƏTCİLƏRİMİZ 



27 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


mışdır. Bu el sənətkarından dövrümüzə bir yadigar hava (“Ağbaba gülü”) 
qalıb. Bu hava haqqında bir rəvayət bu günlərə qədər laçınlılar arasında do- 
laşmaqdadır. Rəvayətə görə, bu saz havası Ağbaba dağının ətəyində yara- 
dılmışdır. 

Aşıq Ələmşahın ustadı isə Aşıq Həşimdir. Bu sənətkar da zəngin yara- 
dıcılığa malik olsa da, onun ədəbi irsindən heç nə qalmamışdır. 

Bu deyilənlərdən sonra Adil Cəfakeşin sənət şəcərəsində yerini də 
müəyyənləşdirdim: 

Aşıq Həşim — > Aşıq Ələmşah — > Aşıq Cəfərqulu — > Aşıq Səlim — > 
Mehbalı — > Adil Cəfakeş. 

Adil Cəfakeşin Təşəkkül Əmrəliyev, Rəfael Alməmmədov, Nasir 
Alxasov, Ağa Quliyev kimi istedadlı şəyirdləri var. Yəni aşıq ustad-şəyird 
ənənələrini davam etdirir. 

Sevindirici hadisədir ki, bu yaxınlarda AMEA Folklor İnstitutunun 
buraxdığı “Qarabağ musiqi folkloru” (xalq mahnıları, təsnif və rəqslər) 
diskində Adil Cəfakeş və onun şəyirdi Təşəkkül 
Əmrəliyevin ifalarında iki qədim saz havası (“Ağ- 
baba gülü”, “Zəngəzur gözəlləməsi”) yazıya alın- 
mışdır. 

Adil Cəfakeş hazırda Laçın rayon Şəlvə kənd 
uşaq musiqi məktəbində sazdan dərs deyir. Balala- 
rımıza sazın sirlərini öyrədir. Mən Adil Cəfakeşə 
yeni-yeni uğurlar arzulayıram. 

Tacir SƏMİMİ, 

AMEA Folklor İnstitutunun böyük elmi işçisi, 
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru 



KİTAB RƏFİ 



“SƏN YANIMDA OLMAYANDA” 

Bu kitab istedadlı şairə Bənövşə Daşdılmm sayca 
dördüncü kitabıdır. Kitabda müxtəlif zövqlü oxucular 
üçün poetik nümunələr toplanmışdır. Bənövşə xanı- 
mın yaradıcılığı gözəl Qarabağ torpağında bacarıqlı 
bağban tərəfindən becərilən bağa bənzəyir. Münbit 
torpaqda becərilən bağda hər cür meyvə olduğu kimi, 
Bənövşə xanımın yaradıcılığında da hər mövzu var. 


28 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 


POEZİYA 

Allahverdi ƏLİYEV, 
Vağazinli el şairi 


DAĞLAR YAMAN GÜNDƏDİ 

«Məğrur duran o dağlardan nə xəbər» misralı 
şeirin müəllifi Şahmar Əkbərzadənin xatirəsinə 


Sən gördüyün o dağları çən alıb, 
Dərd əridib, kədər üzüb, qəm alıb. 
Bu on ildə bəlkə yüz il qocalıb, 
Dağlar qalıb ağlar, yaman gündədi, 
Əkbərzadə, dağlar yaman gündədi. 

Bulud alıb göylərinin üzünü, 
Kol-kos basıb cığırını, izini. 

Çamur tutub çeşmələrin gözünü, 
Lilparları dodaq üçün təşnədi, 
Əkbərzadə, dağlar yaman gündədi. 

Yaylağında qarı düşmən yurd salıb, 
Oylaqları qarğa, quzğun, sar alıb. 
Yad nəfəsdən yal-yamaclar saralıb, 
Qarsalanıb bağlar, yaman gündədi, 
Əkbərzadə, dağlar yaman gündədi. 

Qayaları naxışlanıb güllədən, 
Qartalları ayrı düşüb zirvədən. 
Nigaransan Mıxtökəndən, Şəlvədən, 
Həsrətinin yeri yaman göynədi, 
Əkbərzadə, dağlar yaman gündədi. 

Dəlidağın üzdən düşdü rübəndi, 
Qırxqız gördü, həyasından üşəndi. 
Sarıbaba-qəşənglərin qəşəngi 
Bir ah çəkdi, için-için inlədi, 
Əkbərzadə, dağlar yaman gündədi. 


Yaman çöndü bu yerlərin növrağı, 
Gəlmir daha Damcılının qonağı. 
Cıdır düzüm yadellilər tapdağı, 
Qeyrətimiz oyanmadı, dinmədi, 
Əkbərzadə, dağlar yaman gündədi. 

Yurd-yuvadan perik düşdü bu ellər, 
Viran oldu Laçın, Şuşa, Kəlbəcər. 
Yuxumuzda Vətən gördük gecələr, 
Yuvasızlar bilir Vətən, yurd nədi, 
Əkbərzadə, dağlar yaman gündədi. 

Namərd oğul ucuz satdı dağları, 
Meşələri, ormanları, bağları. 
Ömrümüzün qoca, ahıl çağları 
Ürəyimiz vərəmlədi, simlədi, 
Əkbərzadə, dağlar yaman gündədi. 

Yuxu imiş o bəxtəvər anlarım, 

Şaxta vurub, çiçəklənməz baharım. 
Yaxınlarım, uzaqlarım, yadlarım, 
Oymaqların gözü səndə, məndədi, 
Əkbərzadə, dağlar yaman gündədi. 

Təqdim etdi: 
Fəxrəddin ŞAHSUVAROV 


29 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


ELLƏRİMİZ 

QASIMUŞAĞI TAYFASI 

Hər sətrində bir elin, bir mahalın, böyük Vətənimizin kiçik hissəsi he- 
sab olunan, əslində isə hər birimiz üçün daha böyük və sevimli hesab etdiyi- 
miz, hər cığırında ayaq izimiz qalan obaların, bu obalarda gün-güzəran keçi- 
rən tayfaların oxunmamış neçə-neçə gizli tarixi var. Min bir əzab-əziyyətlə 
toplanmış, misralanmış, sətirlərdə sıralanmış bu mətn bir böyük elin - 
tayfanın tarixi, müqəddəs ruhları qarşısında hər zaman borclu qaldığımız ulu 
baba və nənələrimizin, eləcə də şəhidlərimizin şərəfli ömür yoludur. 

Avropalaşmanın vüsət aldığı bir vaxtda milli-mənəvi dəyərləri və özü- 
nəməxsusluğu qoruyub saxlamaq getdikcə daha da çətinləşir. Milli ruhun, 
milli mentalitetin qorunub saxlanılması, həmçinin xalqımızın etnogenezi- 
sinin müxtəlif aspektləri, ayrı-ayrı tayfaların, yaşayış məntəqələrinin adla- 
rının mənası, tayfaların yayılma arealının müəyyənləşdirilməsi işinə bizlərin 
hər biri yardımçı olmalıyıq 

Qeyd edək ki, Azərbaycanda ən qədim kökə malik olan tayfaların tarixi 
barədə bu günə qədər müfəssəl bir məlumatın olmaması üzündən hər zaman 
gənc nəsil bir çox həqiqətləri öyrənməkdən məhrum olmuşdur. Bu tayfaların 
yaşadıqları ərazilər daima döyüş meydanı, mübarizə meydanı olmuş, onlar 
belə döyüşlərə, belə hücumlara dəfələrlə məruz qalsalar da, mərdi-mərdanə 
bu hücumlara sinə gərmişlər. Talan-qarət olunan el-obalar, qəbilə-tayfalar 
tarixin süzgəcindən alnıaçıq, illərin sınağından üzüağ çıxmış, tarixini, mədə- 
niyyətini, adət-ənənəsini, dilini, əsil-kökünü qoruyub saxlamışdır. Zaman- 
zaman qaim-qədim tayfalar haqqında olan gerçək məlumatlar nə qədər təhrif 
olunsa da, sonda tayfa üzvləri tayfalar haqqında gerçək məlumatı qoruyub 
saxlamış, nəsildən-nəsilə ötürmüşlər. 

Tariximizi yaşlı nəslin - ağsaqqal və ağbirçəklərin söhbətlərinə qulaq 
asa-asa öyrənməyə çalışırıq. Ata-babalar yeni nəslə "hər bir kəs yeddi 
arxadönənini tanımalıdır" ideyasını unutmamağı tapşırsa da son dövrlər bu 
fikir tam unudulmuş və az qala tamamilə yaddan çıxmışdır. Əgər bu ideya 
xatırlanarsa, bax, həmin an hər birimizin qarşısında belə bir sual durar: "Mə- 
nim ulu babam, ulu nənəm kimdir, qohum-əqrabalarım kimdir, köküm, 
əcdadım kimlərdəndir, axı mən kiməm?". 

Hələ uşaq olarkən bu növ sualları yaşlı nəslin nümayəndələrinə - ağsaq- 
qal və ağbirçəklərə ünvanlayan zaman onlar "Biz Təkə-Türkmanıq, bala" - 
deyə cavab verərdilər. Çar və Sovet Rusiyası dönəmində qəsdən kimliyimiz 
araşdırılmamış, təhrif edilən bu cür mövzular istiqamətində araşdırmalar 
aparılması mümkün olmamış və yaxud da buna icazə belə verilməmişdir. Bu 


30 


Laçın yurdu - №3(10), 2013 


gün isə bu mövzunu araşdırmaq üçün olduqca əlverişli şərait yaransa da 
bugünkü nəsil üçün bu iş bir xeyli çətinləşib. Buna səbəb isə murdar xislətli 
erməni qonşularımızın Azərbaycana və azərbaycanlılara qarşı apardığı mü- 
haribə nəticəsində öz daimi yaşayış yerindən dərbədər (didərginmi deyim, 
məcburi köçkünmü çağırım? - söyləməyə dilim də gəlmir!) salınmasıdır. 

Mənbələrin müqayisəli təhlili göstərir ki, "təkə-türkman" və yaxud sa- 
dəcə "türkman"lar İraqda yaşayan azərbaycanlılar, yəni kərküklülərdir. 
Qeyd edək ki, bugünkü müasir dövrdə belə kərküklər özlərini də, azər- 
baycan türklərini də (azərbaycanlıları da) türkman adlandırırlar. İraq türk- 
man alimləri də daxil olmaqla bütün tədqiqatçılar "türkman" etnonimindən 
danışarkən onun "ulu türk", "xalis türk", "əsl türk" mənasında işləndiyini 
sübut edirlər. İndinin özündə belə ədəbi dilimizdə və İraq türkman ləhcə- 
sində işlək olan azman, qocaman, orman, ataman, şişman, və digər buna 
bənzər kəlmələrdə "man"ın "ulu", "böyük", "əzəmətli" anlamında işlənməsi 
dediklərimizi təsdiqləyir. 

Azərbaycan dilində ensiklopedik informasiya bazalarından ən mükəm- 
məli olan "Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında qeyd edilir ki, Türkman- 
lar (İraq azərbaycanlıları və ya İraq türkləri) - İraqın şimalında yaşayan türk 
etnosudur. Ad oxşarlığına baxmayaraq, türkmanlar mənşə baxımından Orta 
Asiya türklərinə və türkmənlərə deyil, azərbaycanlılara yaxın olan Oğuz 
türklərindəndirlər. 

Onu da qeyd edək ki, Təkə-türkman söz birləşməsində işlənən "təkə" 
sözü də türkmanlara aid olmaqla Təkə-türkman tayfasının bir qolu olan 
təkəlilərlə bağlıdır. Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə dövlətin siyasi işlərin- 
də mühüm rol oynayan təkəlilərin bir hissəsi mərkəzi hakimiyyətə qarşı 
çıxdığına görə 1596-cı ildə I Şah Abbas tərəfindən məhv edilmiş, qalanları 
isə Azərbaycanın müxtəlif yerlərinə köç etməyə məcbur olmuşdur. 

Yaşlı insanlar nəql edirlər ki, altı əsr bundan əvvəl (XV əsrdə) tanınmış 
soylardan (nəsildən) olan iraq türkündən (kərkükdən) Abdulkərim və 
Abduləzim adlı iki qardaş hər il yazda, öz mal-qarasını götürüb, yayın can- 
sıxıcı istisindən xilas olmaq məqsədi ilə indiki Qasımuşağı obasının ərazi- 
sindəki sərin yerlərə, yurdlara köçürdülər. Payıza dönəndə isə yenidən ge- 
riyə öz yaşayış məskənlərinə dönürdülər. Xeyli müddət sonra fasiləsiz 
müharibələr bu tayfanı burada həmişəlik məskən salmağa məcbur etdi. 
Qasım bu iki tanınmış qardaşlardan (kərküklərdən) birinin, Abdulkərimin 
oğlu idi. XVIII yüzilliyin əvvəllərində Kürdhacı, Şəlvə, Hacısamlı, Şam- 
kənd, Ələkçi, Çorman, Qarasaqqal, Araxış və digər kənd və şenliklərində 
daimi yaşayışın bünyadını qoyan insanlar Qasımın törəməsi hesab edilirlər. 
Nəticədə onların məskunlaşdıqları ərazi ümumilikdə Qasımuşağı obası 


31 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


(Qasımuşağı dərəsi) adlandırılırdı ki, bu da Qasımın uşaqları, Qasımın 
nəslinin məskunlaşdığı yer mənasını daşıyır. 

XVII əsrin son u -XVIII əsrin əvvəllərində isə Səfəvilər dövləti qorxunc 
bir iqtisadi və siyasi böhrana uğradığı üçün ölkədə yaranmış vəziyyət əha- 
linin bütün təbəqələri arasında haqlı narazılığa səbəb olurdu. Bu nara- 
zılıqları aradan qaldıracaq bir başçıya ehtiyac duyulan zaman Nadir şah Əf- 
şar özünü şah elan etdi. Qasımuşağı tayfası Nadir Şahın dönəminə qədər 
tam sərbəst bir yaşam tutmuşdu. Tayfa üzvlərinin bir hissəsi yayda yaylağa, 
qışda qışlağa köç edər, heyvandarlıqla məşğul olardı. Daimi yaşayış yerlə- 
rində birgə yaşasalar da yazın əvvəllərindən yaylağa köçəndə alaçıq quran 
zaman birgə deyil, iki və yaxud üç ailə bir yurda düşərdi. Beləliklə, xudmani 
həyat yaşayan tayfa üzvləri payızın sonlarında - Arana qayıdan zaman digər 
elliləri ilə ünsiyyət qurardı. 

Bir-birinin ardınca parlaq qələbələr çalan Nadir Şah Əfşar Hindistan 
yürüşlərindən qələbə ilə geri dönən zaman Xorasanda bir çox tayfalar Nadir 
şahı şah kimi tanımadıqlarını bildirdilər və hətta ona qarşı müqavimət gös- 
tərdilər. Bundan hirslənən Nadir şah Əfşar ona qarşı çıxan əyanları tayfa 
üzvləri ilə birl ik də Qarabağa, Şirvana, Naxçıvana və İrəvana köçürdü. Hə- 
min dövrdə Nadir şahla qohumluq əlaqəsi olan Qasımuşağı tayfasının əsas 
hissəsi Cənubi Azərbaycanın Xorasan əyalətində binə qunnuş və Nadir şah 
Əfşarı şah kimi qəbul etməklə yanaşı, ona dəstək verərək yaşayışlarını da- 
vam etdirirdilər. 

Ancaq bu çox sürmədi. Bir müddət sonra Nadir şahın apardığı mər- 
kəzləşdirmə siyasəti feodal əyanlarının maraqlarına toxunduğundan sarayda 
sui-qəsd ab-havası yetişdi və beləliklə, 1747-ci ilin iyununda gecə Nadir şah 
öz çadırında qətlə yetirildi. Bu hadisədən sonra müharibələrin səngimədiyini 
görən Qasımuşağı tayfasının başbilənləri Xorasan əyalətindən indiki 
Azərbaycanın müxtəlif yerlərinə - Cənub bölgəsinə, Qarabağa və Naxçıva- 
na (İrəvanla sərhəd bölgəsinə) köç etməyə başladılar. Qasımuşağı tayfası 
Xorasanda binə quran zaman Şadlı, Qarabağa köç etdikdən sonra isə Qara- 
çorlu tayfa birliklərinin tərkibində duruş gətirmişdi. Qarabağa köç etdikdən 
sonra digər tayfalar kimi Qasımuşağı tayfası tamamilə itaətdən çıxaraq heç 
bir xəzinəyə vergi ödəmirdilər. Siyahıya alma zamanı sığınacaq yaxınlı- 
ğında yaşadıqlarından sığnacağa çəkilib gizlənər və siyahıya alma qurtardıq- 
dan sonra yaşayış yurdlarına dönərdilər. Bu səbəbdən də siyahıya alma za- 
manı Hacısamlı nahiyəsinin, o cümlədən Qasımuşağı obasının kəndlərində 
bir çox halda heç kimin yaşamadığı qeyd olunur, yaxud da əhalinin az bir 
hissəsi göstərilirdi. Səfəvilər dövlətinin IX hökmdarı Şah Sultan Hüseynin 
qoyduğu ağır vergi şərtləri və XVIII əsrin 20-ci illərində baş venniş Os- 


32 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


manlı - Səfəvi müharibələri nəticəsində Qarabağda yaşayan tayfalar xəzi- 
nəyə vergi ödəməmək üçün bu cür üsullara əl atırdı. Bəzən isə buna səbəb 
heyvandarlıqla məşğul olan əhalinin payızın ortalarından baharın əvvəlləri- 
nə qədər qışlağa - Aran Qarabağa, qalan vaxtı isə yaylağa - Qırxqız və 
Dəlidağa köç etməsi olurdu. Əhalinin cüzi bir hissəsi isə daimi yaşayış 
yerində gün-güzaran keçirərdi. Məsələn: 1727-ci ildə Qasımuşağı obası 
Xaçın sancağının Xaçın nahiyəsinin tərkibində yerləşmiş və siyahıya- alma 
zamanı kəndlərin çox hissəsində heç kimin yaşamadığı qeyd edilmişdir. 
1827-ci ildə isə Xaçın məlikliyinin Mağavuz nahiyəsinin tərkibində qərar 
tutan Qasımuşağı obasının kəndlərində dövlət tərəfindən aparılan siyahı- 
yaalma zamanı obada cəmi 60 ailənin (300 nəfərin) yaşadığı qeyd edilir. 
Araşdırmalar aparan zaman məlum olur ki, siyahıda olanlar orada yaşayan 
əhalinin çox az bir hissəsidir. 

Qarabağ ərazisində özünü xan elan edən Pənahəli xan tez bir zamanda 
tayfaların itaətsizliyinə son qoydu. Əvvəlcə tayfa üzvləri müqavimət göstər- 
sələr də, sonda "bu hənanın o hənadan olmadığını" başa düşüb xanlığa tabe 
oldular. 

Qarabağ bəylərbəyliyinin süqutu, Qarabağ xanlığının təşəkkül tapdığı 
bir dövrdə Qasımuşağı tayfası tərəfindən köhnə dədə-baba yurdunda yeni- 
dən ilk daimi yaşayış məntəqəsini bərpa edən Şirin bəy Hüsən (bəzi mən- 
bələrdə Hüsam) bəy oğlu olmuşdur. Xorasan əyalətində səngimək bilməyən 
qarət və müharibələr Şirin bəyə Xorasandan köçüb Hacısamlı nahiyəsindəki 
dədə-baba yurd yerlərində məskunlaşmağa qərar verdirdi. 

Tarixi mənbələrdə araşdırmalar aparan zaman aydın olur ki, bu tayfa 
Qasımuşağı tayfası kimi tam formalaşmamışdan öncə Babadinli (bəzən 
Babadünlü) tayfa adını daşımış və ya həmin tayfanın bir qolu olmuşdur. 
Yaşlıların söyləməsindən aydın olur ki, Babadin sözü "dinə inananların 
alisi", "əsl dinə inananlar", "əvvəldən, qədimdən dinə inananlar" mənasını 
ifadə edir, "baba" və "din" sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş mürək- 
kəb sözdür. Burada "baba" ulu, böyük, ali, uca mənasındadır. Tayfanın Ka- 
vanlı tirəsi qədim Babadin tayfa adını Hacısamlı nahiyəsinin ərazisində 
əsası qoyulmuş Babadin kəndinin adında yaşatmağa çalışmışlar. 

Qasımuşağı tayfasının tarixi köklərini araşdıran tanınmış filoloq Əli 
Umud oğlu Əliyevə görə, bu tayfa tirələri ilə birlikdə Qaraqasımlı qəbiləsi- 
dir. Təkə-türkman soylu bu tayfa "Təkəli" və yaxud "Türkman" tayfasının 
bir qolu olmaqla əslən Təkə-Türkman mahalındandırlar. Təkə-Türkman ma- 
halı haqqında Koroğlu dastanının "Koroğlunun Türkman səfəri" qolunda 
məlumat verilir. Qeyd edim ki, Koroğlu yarı mistik xalq qəhrəmanı olsa da, 


33 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


onun real həyatda təxminən XIV əsrin axırı - XV əsrin əvvəllərində yaşa- 
dığı güman edilir. 

Bir çoxları isə səhvən Qasımuşağı tayfası deyərkən tayfa adının Qasım 
Hacı Sam oğlunun adı ilə adlandırıldığını düşünür və yalnız Qasım Hacı 
Sam oğlunun törəmələrini (hacısamlıları) Qasımuşağı tayfasının üzvləri he- 
sab edir. Əslində isə bu belə deyil. Qeyd edək ki, Qasımuşağı tayfasının ulu 
babası Qasım (Qara Qasım) Abdulkərim oğludur və tayfa aşağıda göstərilən 
tirələrdən ibarətdir: 

Qasımuşağı tirəsinin ulu ba- 
bası Qasım Hacı Sam oğludur. 

Qasımuşağı tayfası Qurdqajı (indi- 
ki Kürdhacı), Birinci Çorman, İ к i n - 
ci Çorman, Bozdağan, Araxış, Aşa- 
ğı Qarasaqqal, Hacısamlı şenlhdə- 
rini salmışdılar. Onu da qeyd edək 
ki, məhz Hacısamlı kəndi və Hacısamlı nahiyəsi Hacı Sam İslam oğlunun 
şərəfinə onun adı ilə adlandırılmışdır. 

Qarabayramlı tirəsinin ulu babası Qara Bayram Şəvə oğludur. Qara- 
bayramlı tayfası Şəlvə, Qabaqtəpə-Daşlı, Kalafalıq-Daşlı, Canıbəyli, Narış- 
lar, Vəlibəyli, Budaqdərə, Hacıxanlı, Qovuşuq, Kaha Kəndlərini yaratmış- 
dılar. 

Əhməduşağı tirəsinin ulu babası Əhməd Qara Bayram oğludur. Əh- 
məduşağı tayfası Ələkçi, Arxaş yeri, Doqqazlı, Şamkənd, Yuxarı Qarasaq- 
qal şenliklərini salmışdılar. 

Kavanlı tirəsinin ulu babası Kavan İslam oğludur. Mənbələri araşdırar- 
kən məlum olur ki, hacısamlıların, qarabayramlıların və əhməduşağının Xo- 
rasan əyalətindən Qarabağa köç etməsindən əvvəl Kavanlı tayfası artıq Zən- 
gəzurda, Şərur-Dərələyəz (bəzi mənbələrdə Şərur-Daralagöz) tarixi vilayəti- 
nin dağlıq hissəsi olan Dərələyəz (Daralagöz) mahalında binə bağlamış, yer- 
yurd sahibləri idilər. Kavanlı tayfası Hacısamlı nahiyəsinin ərazisində 
Biilüldüz, Ayıbasar, Birinci Tığik, İkinci Tığik, Birinci İpəK, Yuxarı İpək, 
Orta İpək, Zəkir, Babadin, Qarakişilər, Palçıqlı, Dərəkənd şenlİKİərinin bün- 
yadını qoydular. 1970-ci illərin sonu, 1980-ci illərin əvvəllərində Orta İpək, 
Zəkir, Babadin, Qarakişilər, Palçıqlı, Dərəkənd yaşayış məntəqələrində artıq 
yaşayışa son qoyulmuşdu. Bu yaşayış məntəqələrinin xarabalıqları son 
dövrlərə qədər qalmaqda idi. 

Türk xalqlarının tarixinə nəzər salsaq görərik ki, müharibə və başqa 
səbəbdən bu xalqlar yaşayış yerlərini dəfələrlə dəyişmiş, yaşadıqları ərazilər 
kiçilib-böyümüş, dini dəyişmiş, ancaq dəyişməyən bir şey vardır ki, o da bu 



34 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


xalqın dili olmuşdur. Qasımuşağı tayfası müxtəlif dövrlərdə bir-birindən 
fərqli bölgələrdə, müxtəlif xalq və millətlərlə qonşuluq şəraitində yaşasa da 
öz doğma dilini unutmamışdır. 

Qasımuşağı tayfası Azərbaycan türkcəsinin bədii dilinə çox yaxın dildə 
danışan tayfalardan biridir. Bu tayfa çox tipik bir türkman tayfası xüsu- 
siyyətlərini qoruyub saxlamış və özündə daşıyır. Yaxınlıqda yaşayan digər 
tayfalara nisbətən nümunə göstəriləcək şəkildə çox təmiz və gözəl bir 
Azərbaycan türkcəsində danışırlar. Qeyd edim ki, tayfa üzvləri xeyli müddət 
Xorasan bölgəsində dövran sürsə də nə fars, nə də kürd dilində olan sözlər 
və ya kəlmələr bu tayfanın dilində mövcud deyildir. 

Qasımuşağı tayfasının tayfa üzvləri islam dininə etiqad edirlər. Bu tayfa 
islam dininin şiə təriqətinə mənsubdurlar. 

Camaat arasında bu tayfaya məxsus müxtəlif adət-ənənələr, deyimlər, 
kəlamlar, inanclar, baməzə söyləmələr mövcud olmuşdur. Əkin-biçin işlə- 
rində, xeyir-şər mərasimlərində "hov" təşkil edilər, toxuculuq işləri və digər 
vaxt tələb edən işlərdə "iməci" gedilərdi. 

Əhali arasında maraqlı adətlərdən biri də uşağa ad qoyulması məsələ- 
sidir. Yeni doğulmuş uşağın adını ata-ananın adma uyğunlaşdırmaq, həmçi- 
nin baba-nənənin, əmi-dayının sağlığında onların adının anadan olmuş uşa- 
ğa verilməsi, həmin adın yaşadılması çox yayılmış və bu gün də davam edən 
bir ənənədir. 

Tayfa üzvləri əsasən heyvandarlıqla, toxuculuqla, qismən isə əkinçiliklə 
məşğul olurdu. Yatağı, yaylağı, əkənəcəyi, biçənəyi, məzrələri var idi. Yay 
aylarında yaylaqda mal-qara saxlayıb onun məhsullarını emal edər, yaylağa 
qalxmayan tayfa üzvləri isə əkin-biçinlə məşğul olar, xalça və xalça mə- 
mulatları toxuyar, qırmızı palıddan, armuddan, cökədən və vələsdən müx- 
təlif məişət əşyaları və qurğuları hazırlayardılar. Taxta qab-qacaq, o cüm- 
lədən təknə, tabaq, nehrə, cəhrə, çanaq, qollu tərəzi, yun darağı (yun da- 
ramaq üçün), hana (xalça toxumaq üçün), yer hanası (şəddə, örkən toxumaq 
üçün) belə əşyalara misal ola bilər. Sovet dönəmindən öncə məskunlaşdığı 
ərazilərdə yaxşı qışlağı olmayan Qasımuşağı tayfası üzvlərinin xeyli hissəsi 
payızın sonlarında öz heyvanları ilə Aran Qarabağa köç edir, dağda qalan 
tayfa üzvləri xışla yer şumlayır, bağ-bostan işləri ilə, mövsümi peşə olan 
duz daşımaqla, kömür yandırmaqla və arıçılıqla məşğul olurdu. Əkinçilər 
buğda, arpa, çovdar, pərinc, darı əkər, əldə edilən dən obanın ərazisində 
olan dəyirmanlarda üyüdülərdi. Meşədə bitən cır meyvə və giləmeyvələrdən 
meyvə qurusu (qax) hazırlanır, müxtəlif məqsədlər üçün istifadə edilirdi. 

Tayfa üzvləri heyvandarlıqla məşğul olduğundan dağa-arana getməli 
olur, bəslənən heyvanları və hazır məhsulları (heyvandarlıq məhsulları, arı- 


35 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


çılıq məhsulları, xalça, xalça məmulatları, qab-qacaq, təsərrüfat alətləri və s.) 
aran zonasındakı şəhərlərə (bazarlara) çıxararaq ehtiyac hiss edilən ərzaq və 
qeyri ərzaq məhsulları ilə al-dəyiş edir, yaxud da nağd pula satırdı. 1905- 
1907-ci il hadisələrinə qədər belə məhsulları Gorus və Qarakilsə bazarlarına 
da çıxarardılar. Sovet hakimiyyəti illərində isə belə məhsullar əsasən Şuşa, 
Ağdam, bəzən isə Bərdə şəhərində yerləşən bazarlara çıxarılırdı. 

İstehsal edilən yun, pambıq, ipək iplərdən xalça, kilim, palaz, fərməş, 
xurcun, şəddə, yun şal (parşa), qəlib və digər məmulatlar toxumağı, müxtəlif 
növ tikmələr tikməyi bacarırdılar. Toxuculuğun inkişafı nəticəsində ailələrin 
əksəriyyətində toxuculuq alətləri, o cümlədən toxucu dəzgahlar (hana və yer 
hanası) var idi. 

Yay aylarında tayfanın bir çox hissəsi Qırxqız, Dəlidağ və Sarıbaba 
yaylaqlarında yaylaqlanır və buna görə də qəlib (keçə) hazırlanmasına daha 
çox üstünlük verilirdi. Bu qəliblər müxtəlif rənglərdə; qara, boz, sürməyi, 
qəhvəyi, bəzi hallarda isə ağ olurdu (ağ qəliblər əsasən varlı və yaxud 
bacarıqlı ailələrdə toxunardı). 

Azərbaycan xalçaçılıq məktəbinin Qarabağ tipinin Cəbrayıl qrupuna aid 
edilən "Qasımuşağı xalçaları" öz adını məhz bu tayfanın adından almış, ilk 
dəfə tikmə ("Qasımuşağı tikmələri") şəkilində hazırlanmış, bir müddət sonra 
tayfa üzvləri tərəfindən xalçalara köçürülmüşdür. 

Sovet dönəmində Azərbaycan SSR-nin iqtisadi həyatında əsaslı rol 
oynayaraq, kənd təsərrüfatı məhsullarının əsas hissəsinin istehsalında 
onların xüsusi payı vardı. 

Füsunkar təbiəti - sıldırım qayaları, sərt iqlimi, dik yamacları, uca zir- 
vələri, keçilməz bənd-bərələri, əzəmətli sığınacaqları, bərəkətli torpağı olan 
Kavanlı, Şəlvə və Qasımuşağı obalarının sakinləri arasında bu yerlərin 
coğrafi qurluşuna uyğun xarakterli övladları yaşayırdı. Tarixi mənbələrə 
nəzər salan zaman aydın olur ki, bu yerlərin başı bəlalı, lakin müdrik, qərar- 
һ, cəsur, mərd oğulları döyüşkən olmaqla bərabər gözəl at çapar, tüfəngdən 
sərrast atəş açardılar. 

Qasımuşağı tayfasından 1867-ci ildə Məşədi Abbas İlyas oğlu, Uğurlu 
Şahverdi oğlu, Həsən Bayram oğlu ətraf kəndlərdə tanınır, çörəkləri, bol 
süfrələri ilə ad çıxarmışdılar. 1887-ci ildə isə Teymur Qulu oğlu, Həsənəli 
Hüseynəb oğlu üzdə idilər. Xurşidbanu Natəvan tərəfindən Şuşada keçirilən 
məclis və şənliklərdə tez-tez iştirak edən şair Məmmədalı Alyar oğlu, 
Zəngəzurda böyük mülkləri olan, bölgədə müdrik kəlamları və öz qoçaqlığı 
ilə tanınmış bəy - Paşa bəy Sultanov, Azərbaycan Demokratik Respublika- 
sının ilk müdafiə naziri, Qarabağ General Qubernatoru, həkim - Xosrov bəy 
Sultanov, cəsarəti ilə ad-san qazanmış xalq qəhrəmanı - Sultan bəy Sul- 


36 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


tanov, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Xocalı soyqırımı şəhidi - Ələsgər 
Novruzov, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Qarabağ müharibəsi şəhidi - 
Fazil Mehdiyev, Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, "İgidliyə görə" medalı ilə 
təltif edilmiş, Qarabağ müharibəsi şəhidi - Xəqani Axundov, tanınmış filo- 
loq, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru - Əli Umud oğlu Əliyev, Qarabağ mü- 
haribəsi iştirakçısı, bir neçə şeirlər kitabının müəllifi, tanınmış şair - Bəx- 
tiyar Kavanlı, 1970-ci illərdə ədəbiyyata gəlmiş, bir neçə şeirlər kitabının 
müəllifi, şair - Adil Şirin, şeirləri ilə tanınan, bir kitab müəllifi, şair - Sadıq 
Şükür oğlu Mirzəyev, iki kitab müəllifi, şair - Rafael Yusifəli oğlu Hətəmov 
(Laçınlı) və digərlərini qeyd etmək olar. 

Qasımuşağı obasının kəndləri 1992-ci il 29 may tarixində Ermənistan 
Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edildikdən sonra Qasımuşağı 
tayfası Azərbaycan Respublikasının digər rayonlarında müvəqqəti məskun- 
laşmışdılar. Həmin dövrdən bu günə qədər yurdunda eli görünməyən doğma 
obalarlımızın sakinləri müxtəlif bölgələrdə pərakəndə halda yaşamağa 
başladı. Çox təəssüflə qeyd etməliyəm ki, bir-biri ilə çətinliklə əlaqə saxla- 
yan tayfa üzvləri arasında olan əlaqələr getdikcə zəifləyir. 

Sultan HÜMBƏTOV 


KİTAB RƏFİ 

“KİMYA MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ 
İNVESTİSİYA SİYASƏTİNİN 
FORMALAŞMASI İSTİQAMƏTLƏRİ” 

“Kimya müəssisələrində investisiya siyasəti- 
nin formalaşması istiqamətləri” adlı monoqrafiya 
işıq üzü görüb. İqtisad elmləri doktoru, professor 
Təbriz Əliyev və iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə dok- 
toru, dəyərli eloğlumuz Mahir Abbaszadənin birgə 
müəllifliyi ilə çap olunan monoqrafiyada kimya 
sənayesi müəssisələrində investisiya siyasətinin 
aparılmasına sistemli yanaşma mexanizminin for- 
malaşmasının nəzəri-metodoloji aspektləri araşdırılmışdır. Müəssisələrin 
texniki-texnoloji səviyyəsi, onların innovasiya prosesinin təşkilinin investi- 
siya təminatı təhlil olunaraq qiymətləndirilib. 

Kitab sənaye müəssisələrinin rəhbər işçiləri və mütəxəssisləri, həmçinin 
elmi-tədqiqat, layihə-konstruktor texnoloji institutlarının işçiləri, aspirantlar 
və magistrantlar üçün nəzərdə tutulub. 

37 


1 ƏRBİ/ ƏLİYEV 
MAHİR ABBASZADƏ 


KİMYA 

MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ 

İNVESTİSİYA SİYASƏTİNİN 

FORMALAŞMASI İSTİQAMƏTLƏRİ 


— '"V 


.«2 4 





Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Dünyanın ən yüksək yaşayış məskənlərindən biri olan (dəniz səviy- 
yəsindən 2350 m hündürlükdə), dağlarla göylərin “qovuşduğu” məkanda 
qərar tutan Xınalıq kəndində şair qəlbli sadə bir insan yaşayır. Həm də 
qonaqpərvərliyi ilə seçilən Yusif Şabanovun şeirləri məni xeyli təsirləndirdi 
və onun kövrək notlarla qələmə aldığı " Bacılar ” şeirini “Laçın yurdu” nun 
oxucularına təqdim etmək istədim. 

Xalid NƏCƏFOV 



BACILAR 


Qardaşın halını pərişan görsə 
Alışan bacılar, yanan bacılar! 
Xəstələnsə yastığının yanında 
Gecəni gündüzə qatan bacılar! 

Sizsiz bahar olmaz, yaz ola bilməz, 
Mizrab ola bilər, saz ola bilməz. 
Canımda dərdlərim az ola bilməz, 
Ən ağır dərdlərə dərman bacılar! 


Ürəyimə dəysin sizə dəyən daş, 
Dərdimə dərmansız, qəmimə yoldaş. 
Siz həm atasınız, həm də ki qardaş, 
Həm də anasınız, anam bacılar! 

Bir gecə yatmadım, açıldı sabah, 

Daş da dilə gəldi mən çəkəndə ah. 
Sizə kömək dursun qüdrətli Allah, 
Yusif olsun sizə qurban, bacılar! 

09.08.2011 
Yusif Hacı oğlu Şabanov 
(Xınalıqlı) 


38 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


QARABAĞ QAZİLƏRİ 

AQŞİN MƏMMƏDOV 

Məmmədov Aqşin Eldar oğlu 1 iyul 1969-cu 
ildə Laçın şəhərində fəhlə ailəsində anadan olub. 

Əslən Laçının Cağazur kəndindəndir. 1976-1986- 
cı illərdə Laçın şəhər 2 saylı orta məktəbində təhsil 
alıb. 1987-1989-cu illərdə Özbəkistan SSR-də 
hərbi xidmətdə olub. 1990-cı ildə Laçın Rayon Ra- 
bitə qovşağında poçtalyon kimi işə başlayıb. 1991- 
ci ildə Laçın rayonunda yaradılmış könüllülərdən 
ibarət 811 saylı alayın ilk döyüşçülərindən olub. 

17 may 1992-ci ildə rayonun Fətəlipəyə kəndində 
Qradqurğusu maşını ilə qəzaya düşərək müxtəlif 
bədən xəsarətləri alıb. 

Laçın şəhərinin işğalından sonra 811 saylı hərbi hissənin tərkibində 
Suarası, Səfıyan, Güləbird, Malxələf kəndləri uğrunda gedən döyüşlərdə 
iştirak edibdir. 1992-ci ilin payızında Aqşin Məmmədovun xidmət etdiyi 
811 saylı hərbi hissə Kəlbəcər rayonu istiqamətindən Laçın rayon ərazisinə 
daxil olaraq Bülüldüz, Tığik, Qozlu, Təzəkənd və Sarıbaba dağını ermə- 
nilərdən azad etmişdir. 

Aqşin Məmmədov 811 saylı alayın ləğv edilməsindən sonra 1993-cü 
ilin noyabr ayında Laçın Rayon Polis Şöbəsinin Post Patrul Xidməti bölü- 
yündə polis nəfəri kimi işə qəbul edilib. Laçın polisi Füzuli rayonunun Bəh- 
mənli, Yağlıvənd, Kərimbəyli, Arayatlı, Əhmədalılar, Horadiz kəndləri uğ- 
runda gedən döyüşlərdə çox böyük fədakarlıq göstərmişdir və adları çəkilən 
yaşayış məntəqələri işğaldan azad edilmişdir. Aqşin Məmmədovun Laçın 
polisinin tərkibində döyüşlərdə göstərdiyi fədakarlıq Azərbaycan Respub- 
likası Prezidenti Heydər Əliyev tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. 
Ümummilli liderimiz 18 dekabr 1992-ci ildə onu “Azərbaycan Bayrağı” 
ordeni ilə təltif etmişdir. 

Aqşin Məmmədov 1999-cu ilə qədər yuxarıda adları çəkilən bölgələrdə 
xidmətdə olmuşdur. 2004-2008-ci illərdə Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyi- 
nin Polis Akademiyasında təhsil alıb. Hal-hazırda Laçın Rayon Polis Şöbə- 
sində baş-leytenant rütbəsində sahə rəisi vəzifəsində işləyir. 

Ən böyük arzusu şəhidlərimizin intiqamını almaq, üç rəngli bayrağımızı 
Laçında, Qarabağda dalğalandırmaqdır. 



39 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


DİSİ ASLANI ARİMİZ 


KİŞİ TAVAT 



Hümbətova Tavat Səməd qızı 1898-ci ildə 
Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasının 
Alxaslı kəndində anadan olmuşdur. O, ilk təhsilini 
Minkənd kənd orta məktəbində almışdır. Tavatın 
gəncliyi hər saat ölüm, hər saat qorxu içində ke- 
çib. O, qanlı-qadalı günlər yaşayıbdır. Toy ərəfə- 
sində Tavatın nişanlısını erməni quldurları 1918-ci 
ildə vəhşiliklə öldürmüşdülər. Tavat nişanlısının 
paltarını geyinib qəbri üstündə onun intiqamını 
alacağına and içir. 

Beləliklə, Tavat gəlinlik paltarını nakam sev- 
gilisi Teymurun paltarı ilə əvəz etdi. Tavat atlanaraq əlində silah ermənilərə 
qarşı vuruşmuşdu. O, ermənilər yaşayan Dığ kəndinə gecənin qaranlığında 
gələrək, nişanlısını vəhşicəsinə öldürən Hamparsunu və onun müsəlmanları 
qəddarlıqla qətlə yetirən dörd oğlunu güllələyir, onlardan öz intiqamını alır. 
Sonralar isə “Kişi Tavat”, “Erkək Tavat” ləqəbiylə məşhur olur. 

Tavat həmişə məğrur, cəsur olduğu kimi də əməksevər və dövlətçiliyə 
sadiq insan olmuşdur. O, Quba şəhərində Səməd Ağamalı oğlunun savadsız- 
lığı ləğv etmək üçün təşkil etdiyi məktəbdə oxumuş, həm də Quba qəzasın- 
da işləmişdir. 

Alxaslı kəndində Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifələrində işlə- 
mişdir. Kəndin abadlaşmasında, kolxoz təsərrüfatının təşkilində, anbarların, 
ictimai tövlələrin, məktəbin tikilməsində, əhali arasında savadsızlığın ləğv 
edilməsində böyük işlər gönnüşdür. 

Kəlbəcər rayon Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri, Ağdam rayon Qəza 
İcraiyyə Komitəsinin və Laçın rayon Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədr müa- 
vini vəzifələrində işləmişdir. O, Laçın şəhər XDS İK-nin sədri vəzifəsində 
də çalışmış, dəfələrlə kənd sovetinə, rayon sovetinə deputat seçilmişdir. 

Tavat Hümbətova ömrünü Laçın, Kəlbəcər, Ağdam rayonlarında və 
kəndlərində quruculuq işlərinin görülməsinə, məktəblərin tikilməsinə, əhali 
arasında savadsızlığın ləğv edilməsinə, mədəniyyət və səhiyyə müəssisə- 
lərinin, ticarət obyektlərinin yaradılmasına, rayon və kənd yollarının salın- 
masına, kənd təsərrüfatının bitkiçilik və heyvandarlıq sahələrinin inkişafına 
sərf etmişdir . 

Tavat Hümbətova harada olursa olsun, hər yerdə öz ağlı, savadı, zəh- 
mətsevərliyi, sadəliyi ilə insanların hörmətini və sevgisini qazanmışdır. Ta- 


40 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


vat Hümbətova kasıbların, imkansızların, yetimlərin yol göstərəni, çörək ve- 
rəni və arxası olubdur. Doğrudan da böyük qəlbli insanlar olmasaydı, hə- 
yatın heç bir mənası olmaz, köməksiz qalar, ümidsizlik bəşəri sarsıdardı. 

Hər bir insanın qiyməti onun Vətənə, torpağa, xalqa göstərdiyi xidmətlə 
müəyyən olunur. Onun xidmətləri dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndiril- 
mişdir. O, dəfələrlə orden və medallarla, fəxri fərmanlarla təltif edilmiş, 50 
il kommunist partiyasının üzvü olmuş və dövlət qulluqçusu təqaüdü almış- 
dır. 


Təqdim etdi: Firdovsi TAĞIYEV 


BİOQRAFİK TANITIM 

İLHAM MUSAYEV 

Musayev İlham Telman oğlu 1965-ci il fevra- 
lın 12-də füsunkar təbiəti olan Laçın rayonunun 
Sadınlar kəndində dünyaya göz açıb. 1980-ci ildə 
Sadınlar kənd 8 illik məktəbini, 1982-ci ildə Qarı- 
qışlaq kənd orta məktəbini bitirib. 

1983-cü ildə S.Ağamalıoğlu adma “Şərəf nişa- 
nı” ordenli Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutu- 
nun (indiki Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti) 
iqtisadiyyat fakültəsinin mühasibat uçotu şöbəsinə 
daxil olub. 

1987- ci ildə institutu bitirib təyinatla Laçın rayon Aqrar Sənaye Birliyi- 
nə işə göndərilib və 1988-ci ilin may ayına qədər burada iqtisadçı vəzifəsin- 
də çalışıb. 

1988- ci ilin may ayından 1989-cu ilin noyabr ayına kimi Moskva şə- 
hərində həqiqi hərbi xidmət keçib. Hərbi xidməti başa vurduqdan sonra doğ- 
ma rayonuna qayıdıb. 1990- 1 99 1-ci illər ərzində Laçın rayon Maliyyə Şöbə- 
sində iqtisadçı, 199 1-ci ildən 1995-ci ilin sentyabr ayına kimi Dövlət Sosial 
Müdafiə Fondunun (DSMF) Laçın rayon şöbəsində baş mühasib, 1995- 
1996-cı illərdə “İskoopbank” Səhmdar Kommersiya Bankında kredit üzrə 
iqtisadçı işləyib. 1996-cı ildən bu günə kimi kommersiya və Bakı şəhərinin 
Suraxanı rayonu ərazisində yerləşən şəxsi fermer təsərrüfatı ilə məşğuldur. 

Ailəlidir, üç övladı var. 

Təqdim etdi: Elnur MEHDİYEV 



41 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 


TOFİQ YUSİF 

Hüseynov Tofiq Yusif oğlu 1950-ci ildə ana- 
dan olub. Orta Məktəbi medalla bitirib. İki ali təhsil 
alıb. “Bir taleyin göynəmləri”, “Tərtər şəhidləri”, 
“Tərtər inciləri”, “Qan iyi”, “Ömrümün payızı”, 
“Vəhşilər”, “Mənsizləşmə fəlakəti” və “Ölümlə 
üz-üzə” kitablarının müəllifidir. Azərbaycan Mət- 
buat Şurasının, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və 
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. «Qızıl 
Qələm» və «Məmməd Araz» mükafatları laureatı- 
dır. Hazırda Tərtər şəhərində yaşayır. 



POEZİYA 


ÇOBANDIR DAĞLAR 

Mənə elə gəlir çobandır dağlar, 
Şimşəyi çiyninə sıxıb çomaqtək. 
Tufanda sürüsü azmasın deyə 
Kaha dodağında dillənir tütək. 


İMKANIM OLSAYDI... 

Siyirib çıxartdın məni dərdimdən - 
Qucağı beşiktək boş qaldı dərdim. 
İmkanım olsaydı kirpiklərimdən 
Ayaq izlərinə çəpər çəkərdim. 


Buludları qəfil şaqqalar şimşək - 
Çəkər yapıncıdan çomağı dağlar. 
Sellər daş sürünü çoban ititək 
Qatıb qabağına dərəyə qovar. 

Üstü bər-bəzəkli dəsmal yerinə 
Qoyar döş cibinə qaraquşu dağ. 
Duman qayğı kimi tutub gözünü - 
Olmaya bu gecə yağış yağacaq? 


Usta qəm əlində sarı simiydim, 

Bir himə bəndiydim hönkürüm, dinim. 
Özüm öz içimdə qərib kimiydim, 
Özümü özümə qaytardın mənim. 

Dəyişdi günümün, ayımın köçü, 

Sevinc yuva qurdu diləklərimdə. 
İmkanım olsaydı bu qayğı üçün 
Səni saxlayardım bəbəklərimdə. 


Gecə canavarla vədələşəndə 
Dağlar yatmayıblar səhərə qədər. 
Balınc təpələrə dirsəklənərək 
Səksəkə içində mürgü döyüblər. 

Sıxar qar papağı gözləri üstə, 

Yellənər çən şərfi külək əsdimi. 

Dar gündə arxadır biri-birinə 
Dağlar qədirbilən çobanlar kimi. 

1973 -cü il 


Düşmüşdüm bir həsrət burulğanına, 
Ömrümü havayı çözələyirdim. 
İmkanım olsaydı dönüb qanma 
Səndə ömrün boyu dövr eləyərdim. 

1982-ci il 


42 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 


FOLKLORUMUZ 

XANLAR ƏMİNİN GÜLMƏCƏLƏRİ 

Allah rəhmət etsin Xanlar əmiyə, çox yaxşı kişi olub. O, təqribən 1870- 
ci illərin əvvəllərində Laçın rayonunun İmanlar kəndində anadan olmuş, 
1970-ci illərin sonlarına kimi, düz bir əsrdən artq, kişi kimi yaşamışdır. 
Rəhmətlik qısaboy, sarıyanız, nurani kişi idi. Kəndimizdə kiçikdən-böyüyə 
hamı ona Xanlar əmi deyərdi. Yaşadığı ərazidə dövrünün tanınmış şəxs- 
lərindən olub. Gənc yaşlarında bir müddət Bakıda yaşayıb işləməyi dünya- 
görüşünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. 

Necə ki, Şəkidə Hacı dayı, Şəlvə dərəsində də Xanlar əmi lətifələriylə 
tanınmışdır. Onun lətifələri öz real həyatında baş verən hadisələrlə bağlıdır. 
Xanlar əminin lətifələri daha çox Molla Nəsirəddin lətifələri ilə uzlaşır. 
Onun lətifələrindən bir neçəsini sizə çatdırsaq, yaşadığı həyat tərzi ilə daha 
yaxından tanış olarsız. 


Qaç! Boz öküz gəldi 

Xanlar əmi və bir neçə həmkəndlisi taxıl yüklü öküzləri qabaqlarına 
qatıb karvandan gəlirmişlər. Dağlıq ərazidə bir govdan - aşağısı uçurum 
olan qayalıqlarla əhatələnmiş dar cığırdan keçərkən, Xanlar əminin karvan 
yoldaşları bir ağızdan öküzləri nəzərdə tutaraq təkrar-təkrar yalvarırlar ki: 
“Ya Həzrət Abbas, sən saxla, Ya Həzrət Abbas, sən saxla!”. Lakin elə bu 
dəm öküzün biri govdan uçur. Bu dəfə də Xanlar əmi çığırır ki: “Ya Həzrət 
Abbas! Qaç! Boz öküz gəldi!”. 

Xanlar əmi bazarda 

Bir gün Xanlar əmi inəklərindən birini satmaq üçün Ağdam bazarına 
aparır. Bazarda hansı dəllal gəlirsə hamısı ayrı-ayrılıqda Xanlar əmidən 
soruşurlar ki, bu dananı neçəyə satırsan? Xanlar əmi deyəndə ki, bu dana 
deyil, inəkdir, onlar başlarını yırğalayaraq aralaşırlar, heç kim inəyi almaq 
istəmir. Xanlar əmi gözlərini ovuşdurub diqqətlə baxır ki, birdən karıxıb 
inək əvəzinə dananı gətirmiş olar, ancaq görür ki, yox, elə inəkdir ki var. 
Onda yəqin edir ki, bunlar sözləşiblər. Ancaq sonda məcbur olub inəyi dana 
qiymətinə satır. 

Xanlar əminin karvanı gəlib dağa çatanda, arvadı alınan əşyaların az 
olduğunu görüb soruşur: 

- A kişi, inəyi neçəyə satdın? ! 

Xanlar əmi də cavabında deyir: 


43 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


- Ay arvad, inək nədir? Dana denən. 

Arvad deyir: 

- A kişi, dəli olmusan? Dörd yaşlı gəzyazan (doğmayan) inəyə dana 
deyirsən? 

Xanlar əmi: 

- Bura bax, arvad! Dana məsələsinə özüm də mətəl qalmışam! O ki 
qaldı dəlilik məsələsinə, gəl gedək Ağdamın bazarına, görək dəli kimdir? ! 

Bal məsələsinin həlli 

Xanlar əmi Şəlvədə kənd sovetinin sədri işləyən Həsənalıya bir gün 
baldan pay göndərir. Həsənalı kişi də bundan sonra tez-tez atlı göndərib 
ondan bal istəyirmiş. Xanlar əmi də bu atlıları dayandırmaq üçün Həsənalı- 
ya bir arı beçəsi bağışlayır və özü də saxlayaraq hər il bal mövsümü balını 
kəsib ona göndərəcəyini deyir. Lakin yenə Həsənalı kişi ayda bir, iki aydan 
bir atlı göndərib Xanlar əmidən bal istəyirmiş. Bir gün yenə çillənin orta- 
sında Həsanalı kişi atlı göndərir ki, Xanlar kişi, vacib qonağım gəlib, arımın 
balından xeyli göndər. Xanlar əminin bu dəfə lap acığı tutur və məsələni 
birdəfəlik həll etmək üçün ona verdiyi arını suya verib, mayasını Həsənalıya 
göndərir. 

Bir müddət ara verəndən sonra yayda Həsənalıyla rastlaşır. 

Salam-kəlamdan sonra Həsənalı soruşur: 

-Balı nə vaxt kəsirsən, Xanlar kişi? 

Xanlar əmi deyir: 

-Bura bax, Həsənalı! Çilənin günü könlü bal istəyən sən deyildinmi? 

Həsənalı kişi: 

-Yoxsa, mənim arımı suya... 

Xanlar əmi onun sözünü ağzında qoyub: 

-İncimə, Həsənalı, bu bal məsələsinin yeganə həll yoluydu. 

Huri-mələk sevdası 

Xanlar əmi ötən əsrin əvvəllərində Bakıda Musa Nağıyevin neft mə- 
dənində işləyirmiş. Hər maaş vaxtı bir axund peyda olar, xeyriyyə məqsədi 
ilə pul yığarmış. O, bu pulları fağır- füqəraya paylayacağını deyərək, kim 
çox pul verərsə onlara cənnət vəd edər, orada huri-mələklərlə kef çəkəcəklə- 
rini bildirərmiş. Lakin Xanlar əmi digərlərindən fərqli olaraq, bu axunda 
inanmaz və dost-tanışları da bu fırıldaqçının kələyindən xilas edərmiş. 

Bir gün yenə maaş vaxtı axund peyda olur. Xanlar əmi göz gəzdirib gö- 
rür ki, Ağdamlı dostu Bayram da huri-mələk sevdasıyla axunda pul verən- 
lərin sırasındadır. Xanlar əmi onu kənara çəkib başa salır ki, axund fırıl- 


44 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


daqçıdır, əgər sən huri-mələk eşqi ilə bu qədər pulundan keçirsənsə, axşam 
gəl səni aparım bir bara, orada huri-mələkləri görərsən. 

Axşam Xanlar əmi ilə Bayram barda əyləşib, ətrafa göz gəzdirərkən 
görürlər ki, ayə, həmin axund əyləşib, hər böyründə də bir rus qızı. Qızlar da 
öz əlləri ilə axunda şərab içirdirlər. Xanlar əmi stoldan qalxaraq axunda 
yaxınlaşıb deyir: 

-Bura bax, Axund qardaş! Bizə vəd etdiyin huri-Mələklər bunlardımı?! 

Çək gəlsin 

Xanlar əminin bir danası itir. Bir neçə gün axtarsa da tapa bilmir ki, bil- 
mir. Axırda yəqin edir ki, dananın başı salamat deyil, onu oğurlayıblar. 
Fikirləşir və dananın yerini təxmin edərək yollanır filankəsin qapısına. Xan- 
lar əmi görür ki, onlarda bərk qonaqlıqdır. Ev sahibi Xanlar əmini çox se- 
vinclə, gülərüzlə qarşılayaraq, təkidlə evə aparır və ona şəxsən xüsusi xid- 
mət göstətir. Arada bir də yoldaşlarına göz basaraq: “Xanlar əmi, utanma, 
öz malın kimi ye” deyərmiş. Sonda Xanlar əmi ona deyir ki: “Bura bax, fi- 
lankəs, vallah bunun səsi sonra çıxacaq”. 

Günortadan gecə yarısına kimi tut arağından vuran Xanlar əmi aşa -aşa 
evə qayıdır. Onu nigarançılıqla gözləyən həyat yoldaşı soruşur: 

- Kişi, dananı tapdınmı? 

Xanlar əmi əlini uzadıb deyir: 

-Arvad, çək gəlsin! 

Dananın tapılmasını zənn edən arvad əlini şappıltıyla Xanlar əminin 
əlinə çırpır. Xanlar əmi onun əlini ovcunda saxlayaraq deyir: 

-Aaarvad, caamaat keefdə-daamaqda, sən nə haayda! Mən nə haayda! 

10 il ömür verəndə 

Xanlar əmi 100 yaşma varanda bir gün bərk xəstələnir, dili də batır, 
hamı elə bilir ki, daha kişinin ölüm azandı, yığışırlar başına. Həyat Daş- 
dəmir qızı toxtaqlıq üçün Xanlar əmiyə deyir ki: “Qorxma, Xanlar əmi, mən 
sənə hələ 10 il ömür verirəm”. 

Bir neçə gündən sonra Xanlar əmiyə yenidən dəyməyə gələn həmin 
qadına Xanlar əmi deyir: 

-Bura bax, Allahın mələyi, xərcin çıxırdı mənə ömür verəndə? 

Dərman məsələsi 

Xanlar əmi xəstələnəndə Şəlvə dərəsində baməzə söhbətləri, şirin yu- 
moru və zarafatçıllığı ilə tanınan Nizami dayı da gəlir ona dəyməyə. Özüylə 
də bir şüşə tut arağı gətiribmiş. Ondan 50 qram süzüb verir Xanlar əmiyə, 


45 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


deyir ki, dərmandı. Xanlar əmi onu içəndən bir neçə dəqiqə sonra dili açılır. 
Nizami dayı gedərkən tapşırır ki, hər gün günorta yeməyində bu dərmandan 
bir rumka içərsən. 

Bir müddətdən sonra kəndin arasındakı yolda “ZİL” maşınla yanından 
ötüb getmək istəyən Nizamini saxladıb soruşur: 

-Bura bax, Nizami, sənin o dərmanından necə əldə etmək olar? 

Xanlar əminin nəvəsi Cabbarov Mətləb Bayram oğlunun söylədiklə- 
rindən: Xanlar əmi Bakıda işləyərkən bolşeviklər Bakını zəbt edirlər. Elə 
olur ki, Xanlar əmi də daxil olmaqla antisovet təbliğatı ilə məşğul olan bir 
qrup adamı bolşeviklər saxlayırlar və ardıcıl olaraq hər birini sorğu-sual edib 
sonda güllələyirlər. 2 1 nəfərin içərisindən sonda təkcə Xanlar əmini salamat 
buraxırlar. Xanlar əmi deyirmiş ki: “Bu işə özüm də məəttəl qaldım. Səhərə 
yaxın evə qayıdanda, evində qaldığım din xadiminin hələ yatmadığını və 
mənim sağ-salamat qayıtmağım üçün Quran oxuduğunun şahidi oldum”. 

Elə həmin mömin də Xanlar əmiyə öz yerinə, yurduna - Laçın rayo- 
nunun Şəlvə dərəsinə qayıtmağı məsləhət görür. 

Repressiya illərində dövlət məmurları Xanlar əmidən də “qolçomaqlar” 
əleyhinə ifadə verməsini istəmiş, lakin Xanlar əmi nəinki heç kimin əleyhi- 
nə ifadə verməmiş, hətta o dövrdə kolxoz sədri işləmiş və camaatın müra- 
ciətinə əsasən kolxozun vurağan buğasını kəsdirən Nuralım (bu barədə “La- 
çın yurdu”nun 4-cü sayında bəhs olunub) elə həmin məsələyə görə də sovet 
məmurları Sibirə sürgün edərkən, onlara qarşı çıxmış, Nuralım qurtarmağa 
çalışmışdır. Lakin onlar da Xanlar əmidən əl çəkməmiş, atını müsadirə et- 
miş, baxmayaraq ki, o dövrdə müəllimi müharibəyə (1941-1945) aparmırdı- 
lar, ancaq onun tək oğlu Əhəd müəllimi qanunsuz olaraq müharibəyə göndə- 
rirlər. Bir müddətdən sonra Əhəd müəllim müharibədə boğazından yarala- 
nır, yarası ağır - ölümcül olduğundan onu yaşayış yerinə uyğun olaraq Bakı- 
ya hospitala göndərirlər. Bir ay müalicə alandan son- 
ra onu evə buraxsalar da, həmin müddət rəhmətə ge- 
dir. 

Əhəd müəllim valideynlərinə hospitalda yatar- 
kən ona bacı kimi xidmət göstərən Manya, Sonya, 

Jenya adlı tibb bacılarından çox razılıq edər, xoş xa- 
tirələr danışarmış. Əhəd müəllim rəhmətə gedəndən 
sonra Xanlar əmi dünyaya gələn 3 qız övladma, oğ- 
lunun ruhu şad olsun deyə, həmin tibb bacılarının 
adlarını vermişdi. 

Hazırladı: Dilafət RƏSULOV 



46 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 


YADDAŞ 

Laçın rayonunun 
Məşədi Əzizbəyov adına 
kolxozunun sədri 
Bəhlul Hüseynov 
yoldaşa 

Laçın rayonunun 
Maksim Qorki adına 
kolxozunun üzvü 
Məhəmməd Səyyah 
tərəfindən 

Məhəmməd Səyyah 

ƏRİZƏ 

Bizim taxılları yeyib çəyirtkə, 

Sizin elə dən almağa gəlmişəm. 

Yüzcə qram “atıb” tut arağından, 

Şeir yazıb dəm almağa gəlmişəm. 

Arzum budur gəzəm kolxoz bağların, 

Əkin zəmilərin, otlaq dağların. 

Ömrün sulu vaxtı, bu şən çağları 
Bir balaca kam almağa gəlmişəm. 

Səmədin “Dünya”sın oxudun mənə, 

Nə bildin vurğunam mən də Vətənə? 

Görürəm yorğunsan, nə deyim sənə, 

Yoxsa dedin qəm almağa gəlmişəm? 

Səyyaham, yolları yoraram özüm, 

Çölləri bürüyər alovum, közüm. 

Müxtəsəri budur sizlərə sözüm, 

Kimdə saz var, sim almağa gəlmişəm. 

09.11.1970 

Təqdim etdi: Akif HÜSEYNOV 



Bəhlul Hüseynov 



Al 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


DOST SÖZÜ 

ÜMİDLƏ YAŞANAN ÖMÜR 

Mən Qəni müəllimi qısa müddətdir ki, tanıyı- 
ram, amma mənə elə gəlir ki, onu həyatı dərk 
edəndən tanıyıram. Onun sadəliyi, insanpərvərliyi, 
həyatsevərliyi insanı valeh edir. Qəni müəllimdə 
yaxşı mənada bir qəribəlik də var. Onun gözlərin- 
də bir qəm-kədər duyulur. Maddi durumundan gi- 
leylənmir, özünün dediyi kimi nə qədər dəyərli 
dostları olsa da, nə qədər həyatsevər olsa da yurd 
həsrəti, Vətən sevgisi onu rahat buraxmır. Yaşlı 
insanlardan həmişə eşitmişəm ki, Allah-taala hə- 
mişə dərdini sevdiyi insanlara verir. Həyat onu üç 
qız övadının həyatdan vaxtsız getməsi ilə sınağa çəkib. O, yenə də Allahın 
yolunu saxlayır, namaz qılır, oruc tutur və bir də ona Məşəd ziyarətinə get- 
məyə Allah-taala nəsib edib. Qəni müəllim sadiq dost, ən başlıcası insanlara 
dəyər verən bir insandır. Qəni müəllim nadan insanları sevmir. “Zər qədrini 
zərgər bilər” - onun ən yaxın dostlarından biri şəxsiyyətinə böyük hörmət 
etdiyim el ağsaqqalı, insanların əlindən tutmağı bacaran Dünyamalılar Bəy- 
lər dayıdır. Qəni müəllim boş vaxtlarında onunla keçmiş və gələcək haq- 
qında söhbətlər edir. Qəni müəllim həyatın mənasını pulda, şan-şöhrətdə 
yox, yaxşı dostlarda görür. O, qeyd edir ki, mənim həyatda ən böyük qazan- 
cım dostlarımdır. 

Haşiyə: Qəni Hüseynov (Qəmli) 1963-cü ildə Laçın rayonunun Narışlar 
kəndində dünyaya göz açıb. 1978-ci ildə Narışlar kənd məktəbini əla qiy- 
mətlərlə başa vuraraq elə həmin il Şuşa Pedaqoji Texnikumuna qəbul olub. 
1982-ci ildə oranı bitirib. Kaha və Narışlar kənd məktəblərində müəllim 
işləyib. 1987-ci ildə indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə daxil 
olaraq 1991-ci ildə həmin ali məktəbi bitirmişdir. Məlum hadisələrdən sonra 
Beyləqan rayonunun Türklər kəndində məskunlaşmış və orada da pedaqoji 
fəaliyyətini davam etdirmişdir. Eyni zamanda köçkün şagirdləri təhsilə cəlb 
etmək üçün orada ibtidai məktəb təşkil etmişdir. 

Şeirə, sənətə gənc yaşlarından marağı olmuş, müxtəlif mətbuat orqan- 
larında - “Naxçıvan”, “Fədai”, “Zəngəzur”, “Həkəri”, “Laçın”, “Müstəqil 
Respublika”, “Mil” qəzetlərində və “Sözün Sehri”, almanaxında şeirləri çap 
olunub. 2004-cü ildən mətbuat sahəsində çalışır. “Eko Media” qəzetində 



48 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 


müxbir, şöbə müdiri, baş redaktorun müavini işləmiş, “Laçın harayı” qəze- 
tinin redaktoru olmuşdur. 

Hal-hazırda “Yurd həsrəti” qəzetinin təsisçisi və baş redaktorudur. “Qa- 
rabağ həsrəti” şeirlər kitabının müəllifidir. 2010-cu ildə Milli Məclisin 
üzvlüyünə namizədliyi irəli sürülmüşdür. 2012-ci ildə “Alıyurdum Laçın 
dağım” kitabı çapdan çıxmışdır. 

Qəni müəllimin qələmə aldığı yazılar mövzu baxımından müxtəlifdir. 
“Alıyurdum Laçın dağım” kitabında o, Laçın və digər işğal olunmuş rayon- 
ların tədqiqatını, yurd həsrətini, şəhidlər haqqında məlumatları, Azərbayca- 
na sədaqətini və ayrı-ayrı mövzularda şeir və poemalarını vennişdir. Bu 
kitabda onun dostlarına ithaf olunmuş və dostlarının ona ithaf edilmiş şeir- 
ləri də yer almışdır. Onun şeirlərində Azərbaycan və azərbaycançılıq, qəhrə- 
manlar və yaradıcı insanlar da tərənnüm olunur. 

Şair-publisist Qəni Qəmlinin yaradıcılığına həsr olunmuş tədbirdə qə- 
ləm dostları iştirak etmişlər. “Quruluş” qəzetinin baş redaktoru, “Sözlü-se- 
hirli dünya” ədəbi məclisinin sədri, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü 
Elman İsrafiloğlu, Beyləqan rayon Mədəniyyət evinin direktoru Cəbrayıl 
Məmmədov, şair İsa Zeynaloğlu, Rövşən Budaq, “Mil” qəzetinin əməkdaşı 
Baxşeyiş Şirinov, Beyləqan rayon İcra Hakimiyyətinin əməkdaşı Emin 
Quliyev, “Yurd həsrəti” qəzetinin əməkdaşları - şair Koroğlu Sönməz, Tə- 
şəkkür Quliyev, Araz Elsevər, qəzetin şöbə müdiri Kəmalə Rəhmanqızı, 
qəzetin zona müxbirləri Afət Gəncəli, Gültəkin Ağstafalı və başqaları çıxış 
edərək ürəyi daim yurd həsrəti ilə döyünən şair Qəni Qəmlini təbrik etmiş, 
ona cansağlığı, ailə səadəti, xoşbəxtlik və yaradıcılığında uğurlar arzula- 
mışlar. Dünya Azərbaycanlıları Yazıçılar Birliyinin rəhbəri Rəşad Bəydə- 
mirli, “Müstəqil Respublika” qəzetinin baş redaktoru Gülxas Səmədli, 
ATV-nin əməkdaşı Səxavət Sahil, “Həkəri” qəzetinin təsisçisi və baş redak- 
toru Əli Xankişiyev, “Zəmxarə” qəzetinin əməkdaşı Aşur Səsli, şairə Şəhla 
Şuşalı, “Yurd həsrəti” qəzetinin redaktor müavini Xanım Əliqızı telefon 
vasitəsi ilə ən xoş sözlərini çatdırmışlar. 

2013-cü il martın 16-da isə Qəni Qəmlinin “Alıyurdum Laçın dağım” 
kitabının Beyləqan rayon Mədəniyyət Sarayında təqdimatı keçirilmişdir. 
Mədəniyyət və turizm şöbəsinin müdiri Nazim Mirzəyevin təşkilatçılığı ilə 
baş tutan təqdimat mərasimində Beyləqanın ədəbi ictimaiyyəti və bölgələr- 
dən gələn qonaqlar neçə-neçə belə əsərlər ərsəyə gətirməsini müəllifə dilə- 
mişlər. 

Qəni müəllim bu səmimi kollektivə və Beyləqan rayon İcra Hakimiy- 
yətinin başçısı Vaqif Abdullayevə öz dərin təşəkkürünü bildirmişdir. 


49 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Vətən oğlu, çəkmə həsrət, 
Üzdü bizi, üzdü möhnət. 
İtib abır, itib isnıət, 

Qayıt dağlara, dağlara ! 


Zirvə çiskin, zirvə qardır, 
Böyük bir keçmişim vardır. 
Ana yurdum əsir qaldı, 
Qayıt dağlara, dağlara. 


- deyən qardaşımız, inşallah səninlə o dağlarda görüşərik. 

Bu il sentyabrın 1-də Qəni Qəmlinin 50 yaşı tamam olur. Şübhəsiz ki, 
şair dostları onu yenidən təntənəli şəkildə təbrik edəcəklər. Mənim şair dos- 
tum, arzu edirəm sənin səsin yüksək kürsülərdən gəlsin. Sən bunlara layiq- 
sən. Çünki sənin aşıb-daşan istedadın, Vətəninə, xalqına, dövlətinə olan mə- 
həbbətin və bir də zəngin yaradıcılığın bütün bunlara imkan verir. Həm də 
gözəl ailə başçısısan, iki oğlan övladın var. Böyük oğlun Ramil ilahiyyət- 
çidir, ikinci oğlun təsərrüfatda çalışır. 

Allahdan arzu edirəm ki, doğma Vətənin Laçın və işğal altında olan bü- 
tün torpaqlarımız azad olunsun. Sən də gedib o torpaqlarda yazıb yaradasan. 
Və bu mövzuların sırasına qələbə mövzusunu da qatasan. O gün uzaqda 
deyil, Qəni müəllim. Amin!... 

Sizə uzun ömür, cansağlığı və yaradıcılıq uğurları arzulayırıq. 


Hüseynbala EYVAZOV, 

Publisist 


ALIN YAZISI 


QƏHRƏMANLAR ÖLMÜRLƏR 

Elçin Hüseyn oğlu Sadıqov 1967-ci ildə La- 
çında dünyaya göz açıb. Orta məktəbi bitirən kimi 
hərbi xidmətə çağırılıb. Hərbi xidmətdən valideyn- 
lərinə iki dəfə təşəkkür məktubu göndərilib. 

Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini 
bitirib. Əvvəl təhsil sahəsində çalışıb. Gənc Tex- 
niklər Stansiyasının direktoru, sonra Laçın rayon 
icra başçısının köməkçisi işləyib. Qarabağ mühari- 
bəsi başlayanda Elçin könüllü surətdə ərazi mü- 
dafiə batalyonuna yazıldı, səsi döyüş bölgələrindən gəldi. Vətən torpağının 
azadlığı naminə odlu-alovlu cəbhələrdən keçdi. 

1995-ci il oktyabrın 28-də Bakı Metropolitenində baş verən faciə zama- 
nı Elçin özünü hadisə yerinə çatdırdı. Neçə-neçə yurddaşımızı ölümün pən- 
cəsindən xilas edib işıqlı dünyaya qaytardı. Lakin özü ölümün pəncəsindən 



50 





Laçın yurdu - №3(10), 2013 


xilas ola bilmədi. Ömrünün bahar çağında dünyasını dəyişdi, şəhidlik zirvə- 
sinə ucaldı. Elçin ölmədi, əbədiyyətə qovuşdu. Hələ neçə-neçə nəsillər onun 
bu qəhrəmanlığından söz açacaq, onun igidliyinin qarşısında baş əyəcəklər. 

Özündən sonra iki övladı yadigar qaldı - Elgün və Gülü. Elçinin gülər 
üzü, xoş siması, şirin söhbətləri, qəhrəmanlığı heç vaxt yaddaşımızdan sili- 
nən deyil. 

...O dəhşətli günü Validə Nəsirova belə xatırlayır: “Bakı Metropolite- 
nində baş venniş faciə zamanı kiçik yaşlı qızım Fərqanə ilə Əhmədlidən 
metronun “Nərimanov” stansiyasına gəlirdim. Həmin dəhşətli hadisə baş 
verdi. Vahimədən, qışqırtıdan qulaq tutulurdu. Qızım ağlayırdı, mən də özü- 
mü itirmişdim. Nə edəcəyimi bilmirdim. Addım atmağa taqətim qalma- 
mışdı. Artıq ölümlə üz-üzə dayanmışdıq. Elə bu zaman cavan bir oğlan göz 
qırpımında qızım Fərqanəni qolları üstünə alıb, məni yerdən qaldırdı. Bir 
qədər sonra biz özümüzə gəldik. Cavan oğlan əlindəki alışqanla yolumuzu 
işıqlandırır və bizə ürək-dirək verirdi ki, qorxmayın, bacı, mən ölsəm də sizi 
burada qoymaram. O bizi metronun “Nərimanov” stansiyasına gətirdi. Qızı- 
mı və məni ölümdən qurtaran oğlana minnətdarlıq etmək üçün adını və ha- 
ralı olduğunu soruşdum. Cavab verdi: “Bacı, haralı olmağın nə mənası? 
Azərbaycanlıyam, Elçin Sadıqovam. Bu mənim borcumdur. Yaxşı, sağlıq 
olsun, sonra görüşərik. İndi mən təcili geri qayıtmalıyam. Orada kömək 
lazımdır”. 

Elçin yenidən insanların həyatını ölümdən qurtarmaq üçün tunellə 
hadisə yerinə qaçdı. Bizi ölümdən qurtaran həmin oğlanın surəti bir gün də 
olsun gözümün önündən getmirdi. Fikirləşirdim ki, kaş xilaskarımızın özü- 
nü, ailəsini tapa biləydim. Onunla görüşəydim. Arada on gün xəstəxanada 
yatdım... 

Bir gün qəzetdə Elçin Sadıqovun ölümünə görə başsağlığı verildiyini 
oxudum. Gözlərim qaraldı. Hələ də özümə gələ bilmirəm. Mənim üçün igid- 
lik, mərdlik rəmzinə çevrilən xilaskarımın ölümünə heç cür inanmaq istə- 
mirdim. Elçin bizi ölümdən xilas edəndə tuneldən çıxa bilərdi. Deməli, son 
nəfəsinədək darda qalanlara köməklik göstərib həlak olmuşdur. Allah rəh- 
mət eləsin! Qəbri nurla dolsun! Sonra onu tanıyanlardan öyrəndim ki, 28 
yaşlı Elçin Laçın rayon İcra Hakimiyyətinin başçısının köməkçisi işləyirmiş. 
Evliymiş, iki övladı qalıb. Ailəsi Günəşlidə yaşayır. Redaksiyadan xahiş 
edirəm ki, məni və qızımı ölümün caynağından xilas edən Elçin Sadıqovun 
ailəsinə ömürlük minnətdarlığımı çatdırasınız”. 


51 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


POEZİYA 


ilham QƏHRƏMAN 


BÜLBÜL 

Sən demə gül üçün can üzən quşun 
Naləsi kədərin şövqüdü, bülbül. 

Dünya qara geysin, bu oxuduğun - 
Nə yaman yanıqlı şərqidi, bülbül. 

Haqqın biz tərəfdən kəsildi rəddi, 
Sevincim kədərin yanında pərtdi. 

Gah təzyiqim yendi, gah ödüm artdı, 
Bir yandan ciyərim bərkidi, bülbül. 

Sevda ruhun cana eşq nəməridi, 

O həm yox, həm də ki, yoxdan varıdı. 
Desələr: çəkdiyin nədən sarıdı, 

De bizə çəkdirən sevgidi, bülbül. 

28.09.2007 



Uduzmuşuq duzaqlarda, 
Vətən qaldı uzaqlarda... 

Şair it olsun, dağlarda 
Hürsün, ay Ramil, ay Ramil ! 


SEVGİ тз , ... 

Bu nə zaman, bu nə dovr, 

Yenə sevgidi gələn, Ürəyimdən keçəni gör, 

Qoy gəlsin xətri xoşdu. Üzümüzü Laçında gor 

Üstümə qanad salar, Görsün, ay Ramil, ay Ramil! 

Qanadı, çətri xoşdu. 

GİLEY 


Tanrı xoş saatında 
Məni yadına saldı. 

Bundan gözəl yol varını, 
Sevgi ürəyə yoldu. 

Təzələndim - elə bil 
Dağlara qar ələndi. 

Sevgisiz olan bəndə 
Mürəkkəbsiz qələmdi. 

RAMİLİN LAÇIN HƏSRƏTİNƏ 

Allah sənə insaf versin, 

Versin, ay Ramil, ay Ramil! 
Bizi kim qara yuyub, ağ 
Sərsin, ay Ramil, ay Ramil! 


Quşuna dən atdım, gülün suvardım, 
Dünyaya mən ayrı neynədim, qağa? 
Yığıb düyünlədim ömrü qavğardım, 
İçinə bir ağ gün düymədim, qağa. 

Xəyalım dağ-aran - köçəri çəkdim, 
Payıma düşəni peşəri çəkdim, 

Hər şeyi dəniztək içəri çəkdim, 
Dərdimi kimsəyə demədim, qağa. 

Qələmim bilmədi yasaq, tabular, 
Fürsət eyləsələr başım çapılar. 

İlham Qəhrəmandan az-az tapılar, 
Mən şair çörəyi yemədim, qağa. 

31.10.2009 


52 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 


PUBLİSİSTİKA 

İmdad ƏLİZADƏ 

QÜRBƏTƏ SARI 
II yazı (ardı) 

Sahilində məskunlaşdığımız çayın adı Kürək- 
çay idi. Mənbəyini Murovun qarlı yüksəkliklərin- 
dən, dağlardan alır. Çay bol sulu və gur idi. 

Traktordan düşdük, anam çayı keçib yanımıza 
gəldi, bizi bağrına basdı, ağladı. Onu görəndə üzü- 
müz güldü, sevincimizin həddi-hüdudu yox idi. 

Axı bizim anadan ayrı düşmək yaşımız deyildi, 
böyüyümüzün 13, kiçiyimizin 4 yaşı vardı. Mənim 12 yaşım təzəcə tamam 
olmuşdu. Ana nəvazişi üçün çox darıxmışdıq. . . 

Atam bizi çaydan keçirdi. Traktor çayı adlayıb alaçıqlar qurulan yerə 
gələ bilmədi, əşyaları boşaltdılar. Qohumlar əşyaları çaydan keçirməyə kö- 
mək etdilər. 

Çaydan bir qədər aralıda böyük bir daşın dibini yurd yeri seçdik, huma- 
nitar yardım kimi verilən çadırı qurduq. Hərbçilər üçün səhra çadırı idi. Qo- 
humlar kömək edirdilər, ancaq alaçığın qurulması əziyyətlə başa gəldi və 
xeyli vaxt apardı. Axşam düşürdü, çadırın içini rahatlaya bilmədik, yamacı 
qazıb düzəltmək sabaha qaldı. Əşyaları çadıra yığdıq. İndi bura bizim evi- 
miz idi. Yataq otağı, qonaq otağı, yemək otağı, mətbəx - hamısı bu huma- 
nitar yardım çadırından ibarət idi. Amma atam haqlıydı, hər halda bu bizim 
özümüzə məxsusuydu. 

Anam yemək bişirdi. Bir aydan artıq davam edən ayrılıq sona çatmışdı, 
çıraq işığında süfrə başına toplandıq. Nənəm Allaha şükür edib dedi ki, nə 
yaxşı sağ-salamat bir yerə yığıla bildik: “Öz çörəyimiz, öz süfrəmizdir, gə- 
rək adamın başını daldalamaq üçün bir yeri olsun. Bu günə də şükür, nə qə- 
dər kiminsə yanma sığınmaq olar. . .” 

Anam kənddən necə çıxdıqlarını, yolda başlarına gələn faciələri danışdı. 
Məni yola salandan sonra Oğuldərədə bir gün qalmışdılar: “Kişilər Arif Zül- 
füqarovun evinin qarşısına yığılıb məsləhətləşdilər. Dedilər ki, Laçın işğal 
olunub, Azərbaycan ordusu öz mövqelərini tərk edib, ermənilər hər an 
Oğuldərəyə gəlib çıxa bilərlər. Ona görə də kənddə qalmaq təhlükəlidir. 

Kənddən çıxmaq qərarına gəldik. Mal-qoyunu örüşə ötürmüşdük, bir 
neçə nəfər gedib heyvanları yığıb gətirdi. Atları yəhərlədik, evdən bir yor- 
ğan, çörək və bir qədər də un götürdük, mal-qoyunu yığıb kənddən çıxdıq. 

53 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Hamı ağlayırdı, isti ev-eşiyimizi, doğma kəndimizi tərk etmək asan de- 
yildi. Həmin gün Sarıyoxuşa gəldik. Burada insan, heyvan əlindən tərpən- 
mək mümkün deyildi, Laçının mərkəzi tutulduğuna və Laçın-Qubadlı yolu 
bağlandığına görə kəndlərdə qalan insanlar Kəlbəcər istiqamətinə üz tut- 
muşdular. Qorçu, Zağaltı kəndlərindən tanış olan xeyli adam gördük. Kəlbə- 
cərin Tirkeşəvənd kəndinin yaxınlığına gəldik. Köçü orada tökdük, gecəni 
orada qaldıq. 

Həmin gün atanız gəlib çıxdı. Soraq edə-edə gəlib bizi tapmışdı. Ev əş- 
yalarını çıxarmaq üçün maşın gətirmişdi. Dedi ki, gedək kəndə, əşyaları yı- 
ğaq. Arif, Fatimə, Mötəbər, Güləbətin, Təvəkkül, Ağaşirin, Məmmədalı, 
Cənnət maşına mindilər. Onlar da kənddən ev əşyalarını gətirməyə gedirdi- 
lər. Kəndə yollandıq. Sarıyoxuşu aşanda Lolabağırlı kəndinin güneyində yo- 
lun içində bir maşın durmuşdu. Bizim sürücü istədi ki, dayanmış maşının 
yanından keçsin, elə bildi yol yaxşıdır. Amma maşın uçuruma düşdü, adam- 
ların qışqırtısı göyə qalxdı. Maşın bir qədər silkələndi, amma uçurumdan 
çıxdı. Təhlükədən sağ qurtardıq. Əvvələr bu dağlardan baxanda kəndlərdən 
işıq gəlirdi. Yollarda maşınların ardı-arası kəsilmirdi. İndi dağlar sanki yas 
içindəydi, hər yer səssizlik idi. 

Axşam kəndə çatdıq. Kənd min ilin xarabalığına oxşayırdı, heç kim yo- 
xuydu. Maşın evdəki bütün əşyaları yığmaq üçün kifayət edirdi. Amma qon- 
şularımız da evdən heç nə aparmamışdı. Ona görə də maşına çox az şey yığ- 
dıq. Bir neçə ailənin əşyalarından da götürdük və kənddən çıxdıq. Səhərə 
yaxın Tirkeşəvəndə çatdıq. Maşın Tərtərin Hüsənli kəndinə gedirdi. Atanı z 
dedi ki, sən maşınla get, mən mal-qoyunu gətirim, razı olmadım. Tirkeşə- 
vənddə maşından endim. 

Mal-qoyun otlaması üçün sahə yox idi. Yerimizi dəyişməyə məcbur ol- 
duq, çayı keçib güneyə adladıq, meşənin içində köçü tökdük. 

Gecəni orada qaldıq. Tikili yox idi, çadır qurmaq imkanımız olmadı. 
Yorğanı üstümüzə atıb yatdıq. Gecə güclü qar yağdı, şaxtadan donmuşduq, 
yorğanlarımız su idi. Ocaq qaladıq, xeyri olmadı, soyuq bizi taqətdən sal- 
mışdı. Şaxta, boran, qar mal-qoyunu qırırdı. 

Səhər açıldı. Yanımıza bir neçə nəfər gəldi. Oğuldərəlilərin Kəlbəcər 
rayonundan olan qohumlarından idi. Bizə meşə yuxarı getməyi, meşənin or- 
tasında olan mağarada daldalanmağı məsləhət gördülər. Əşyaları atlara yük- 
lədik, mal-qoyunu yığıb mağaralar olan əraziyə gəldik. Bura bizdən əvvəl 
köç düşmüşdü, bir hissəsi oğuldərəlilər idi. Çətinliklə mağarada yerləşdik və 
iki gecə burada qaldıq. 


54 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Sulu qar yağdı. Mağaraya su doldu, yorğanlarımız, paltarımız yaş oldu, 
dəyişmək üçün əlavə paltar yoxuydu, vəziyyət ağır idi. Çörəyimiz qurtar- 
mışdı. Unumuz olsa da, çörək bişirmək imkanı yoxuydu. Mal-qoyun da 
acından qırılırdı. Köçməyə məcbur olduq. Kəlbəcərin Qoşnallar kəndinin 
yaxınlığına gəldik. Bu kənddə oğuldərəlilərin qohumları yaşayırdı. Acından 
ölürdük, yemişan ağacının yarpaqlarını yeyirdik. Bir neçə nəfər un götürüb 
getdi. Evlərdən birində çörək bişirib gətirdilər. Çörək yeyib toxtadıq. Bir ge- 
cə də burada qaldıq, yorğana bürünüb yatdıq. 

Səhər yenə yerimizi dəyişdik, kənddən yuxarıda olan dağlara qalxdıq. 
Burada heyvanlar üçün ot vardı. İki gün də burada qaldıq. Yenə nə bir tikili 
vardı, nə də alaçıq qura bildik. Yorğana bürünüb çöldə yatırdıq. Burada ər- 
zağımız, çörəyimiz qurtardı. 

Oğuldərəyə gedib qayıdanlar vardı. Bildirdilər ki, nə Oğuldərədə, nə də 
qonşu kəndlərdə erməni var. Ona görə də kəndə qayıtmaq qərarına gəldik. 
Atları yükləyib, mal-qoyunu yığıb yola düşdük. Oğuldərə ərazisində Pəri 
bulağı adlanan əraziyə gəldik. Burada xeyli gicitkən, yarpız yığıb yedik, bir 
az toxtadıq. Günorta kəndə çatdıq. Xəmir yoğurub çörək bişirdik. 

Axşama yaxın Aşağı Haçayalda bir dəstə adam göründü. Əvvəl elə bil- 
dik ki, ermənilərdir, qorxduq. Bir qədər yaxınlaşdan sonra məlum oldu ki, 
aralarında qadınlar da var. Belə qənaətə gəldik ki, azərbaycanlılardır. İki 
kişi, iki qadın və 12-13 yaşında əlil bir oğlan idi. Laçının Katos kəndinin sa- 
kinləriydi. Dedilər ki, ermənilər qəfildən hücum etdilər, çətinliklə qaçıb 
kənddən çıxdıq. Ermənilər bir neçə nəfəri qətlə yetinnişdilər, əsir apar- 
mışdılar. Ev əşyasını, mal-qoyunu çıxara bilməmişdilər. Bir neçə gün ac-su- 
suz yol gəlmişdilər. Uşaq açlıq-susuzluqdan ağır vəziyyətə düşmüşdü. Çö- 
rək verdik. O yedikcə alman faşistlərinin ölüm düşərgəsindən çəkilən film- 
lər gözümün qabağına gəldi. 

Gecə Oğuldərədə qaldılar. Növbəti gün Kəlbəcər istiqamətində getdilər. 

Biz isə kənddə qaldıq. Katosdan gələnlərin ermənilərin hücuma keç- 
məsi haqda dediklərinə inanmadıq. 

Kəndə bizdən başqa da qayıdanlar vardı. Bir həftə kənddə olduq, iki ax- 
şam öz evimizdə, dörd gecə Arif Zülfüqarovun evində qaldım. Evdə təmiz- 
lik işləri apardım, xalça-palazı çayda yudum. Amma rahatlıq tapmaq müm- 
kün deyildi, ailə yox, uşaqlar yox. Hücum təhlükəsindən adamın gözünə yu- 
xu getmirdi. 

Ayın neçəsi olduğu yadımda qalmayıb, gecə saat on radələri olardı. Da- 
yım İbrahim İbrahimov qışqırdı ki, ermənilər gəlir, qaçın. Mal-qoyunu töv- 


55 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


lədən açdıq, çətinliklə kənddən bir qədər uzaqlaşdıq. Zülmət qaranlıq idi, 
göz-gözü görmürdü, yerimək mümkün deyildi. 

Sarıyoxuşda dayandıq, gecəni burada qaldıq. Hava soyuq idi, yorğana 
bürünüb çöldə gecələdik. Səhər açılanda məlum oldu ki, bataqlıq ərazidə 
qalmışıq, yatdığımız yer bataqlıq olub. 

Yola düşdük, Sarıyoxuş dağma qalxdıq. Buradan Laçının kəndləri ay- 
dın görünürdü. Ermənilər Qurdqajı, Ərikli, Piçənis, Hacısamlı kəndlərini iş- 
ğal etmişdi, evləri yandırmışdılar, dağları tüstü bürümüşdü, döyüş gedirdi, 
güllə səsindən qulaq tutulurdu. 

Yenidən Qoşnallar kəndinin yaxınlığına gəldik, köçü burada tökdük. İki 
gün burada qaldıq. Temir İbrahimov, Arif Zülfüqarov, Mötəbər İbrahimov 
dedilər ki, Oğuldərəyə gedirik. Kənddə vəziyyətin necə olduğunu, ermənilə- 
rin harada dayandığını bilmirdik. Ona görə də kəndə getmək təhlükəliydi. 
Hamımız onların kəndə getməsinə etiraz etdik. Lakin bizi dinləmədilər, 
atları minib getdilər. 

Gecə qaranlıqda qayıtdılar. Dağlarda gizlənə-gizlənə kəndə getmişdilər. 
Dedilər ki, ermənilər Oğuldərəyə girib evləri yandırıb qayıdıblar. Oğuldərə- 
də otuza yaxın ev yandırmışdılar. Amma kənddə qalmamışdılar. 

Hansı istiqamətdə getmək məsələsində fikir ayrılığı yaranmışdı. Bir 
qrup kəndə qayıtmağı, bir hissə Kəlbəcər ərazisində qalmağı, bir qrup isə 
Murov dağını aşıb Xanlar (indiki Göygöl) rayonuna getməyi təklif edirdi. 
Hara köçmək məsələsində iki günə ancaq razılıq əldə olundu. 

Murovu aşıb Xanlar (indiki Göygöl) rayonu ərazisinə keçmək qərarına 
gəldik. Köçü, mal-qoyunu yığıb yola düşdük. Ərzağımız, çörəyimiz qurtar- 
mışdı. Hava yağışlı və soyuq idi. Bir kəndin yaxınlığında dayandıq. Güləbə- 
tinlə birlikdə bir evin qarşısına getdik. Həyətdə təndir yandırıb çörək bişirir- 
dilər. Təndirin kənarında dayanıb isindik, yaş paltarlarımızı qurutduq. Bizə 
bir çörək verdilər. Pulla çörək satmalarını istədik, amma əlavə vermədilər. 

Çörəyi qaldığımız yerə gətirdik, bir təndir çörəyini on beş nəfər ara- 
sında böldük, hərəyə bir tikə düşdü. Gecəni burada qaldıq. 

Səhər yola düşdük. Bir qədər gəldikdən sonra hərbi posta çatdıq. Hərb- 
çilər bizi buraxmaq istəmirdi. Pul yığıb verdik, buraxdılar. Bir çayın qırağı 
ilə getdik. Hava soyuq idi, yağış yağırdı, dumandan heç haranı görmək 
mümkün deyildi. Burada Xasay İbrahimov sürüşüb yıxıldı, qolu çatladı. 

Gəlib bir yerdə dayandıq. Meşənin ortasında köçü tökdük. Sulu qar ya- 
ğırdı, hava duman-çiskin idi. Ocaq qaladıq. Artıq iki gün idi çörəyimiz qur- 
tarmışdı. Burada bir qoyun kəsdik, əti közdə bişirib yedik. İnəkləri sağıb 


56 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


horra bişirdik. Gecə burada qaldıq. Sulu qar yağırdı. Yorğana bürünüb oca- 
ğın kənarında yatdıq. 

Səhər açıldı. Yaxınlığımızda bir köç düşmüşdü. Onların yanma getdik. 
Məlum oldu ki, Laçının Qorçu kəndindəndirlər. Çörək bişirirdilər. Ələk alıb 
apardıq, un ələdik. Amma çörək bişirməyə sacımız yoxuydu. Qorçulu onla- 
rın sacında çörək bişinnəyimizə icazə vermədi. Ac-susuz yola düşdük. Hava 
açıldı, gün çıxdı. Gəlib bir binəyə çıxdıq. Mal binəsi idi, iki qadın və bir kişi 
mal-qoyun saxlayırdı. Onların yanma getdik. Xəmir yoğurmağa qazan, çö- 
rək bişirməyə sac istədik. Verdilər, çörək bişirdik, yeyib toxtadıq. 

Burada qalmadıq, yola düşdük. Bir kəndin yaxınlığına gəldik, köçü tök- 
dük. Xasay İbrahimov xəstələnmişdi, həm də qolu sarıqlı idi, orada qala bil- 
mədi. Yaxınlıqdakı kəndə getdi, bir evdə qalmışdı. Gecə qaldığı evdə cibin- 
dən pulunu çıxarmışdılar. 

Oradan köçüb Zallar kəndinin yaxınlığına gəldik. Burada üç gün qaldıq. 
Artıq Murovun ətəyinə çatırdıq. Atanı z gəldi. İki torba çörək alıb gətirmişdi. 
Yenidən hansı istiqamətdə getmək məsələsində mübahisələr başladı. Kəndə 
qayıtmağa qərar verdilər. Köçü, mal-qoyunu yığıb Oğuldərəyə qayıtmaq 
üçün yola düşdük. Kəlbəcərin Qamışlı kəndinə çatanda Oğuldərədən bir ne- 
çə nəfərlə qarşılaşdıq. Oğuldərəyə qayıtmağımıza etirazlarını bildirdilər. De- 
dilər ki, kəndi ermənilər yandırıb, ennənilərin harada dayandığı məlum de- 
yil, getmək təhlükəlidir. 

Bundan sonra Oğuldərəyə qayıtmamaq qərarına gəldik. Mal-qoyun hey- 
dən düşmüşdü, yeriyə bilmirdi. Ona görə də Qamışlıda bir neçə gün dayan- 
dıq. Malı maşına yığdıq. Qoyunu isə yolla gətirib Murovun ətəyinə çatdıq. 
Burada malı maşından tökmüşdülər. Qarlı və soyuq Murovu aşmalıydıq. 
Murovun ətəyində köçü tökdük. İnsanlar yaylağa çıxmışdı, yaxınlıqda ala- 
çıqlar vardı. Güləbətin bir alaçığa gedib ləyən, ələk, sac alıb çörək bişirdi. 
Gecəni burada qaldıq, səhər yola düşdük. Yol üçün götürdüyümüz çörəyi 
inəklərə verdik, aclıqdan, uzaq məsafə gəlməkdən taqətdən düşmüş malları 
çörəyin hesabına Murov dağından aşırdıb Xanlar (indiki Göygöl) ərazisinə 
gəldik. 

Murovun ətəyində meşənin qırağında köçü tökdük. Burada yenidən ha- 
ra getmək məsələsində fikir ayrılığı yarandı. Bir neçə adam mal-qoyununu 
maşınlara yığıb müxtəlif rayonlara getdilər. Biz isə burada qaldıq. Alaçıqlar 
qurduq, ay yanındam sonra başımızı daldalamaq üçün bir yerimiz oldu”. 

Anamın yolu belə ağır olmuşdu... 


57 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Robin ZİGER 


DÜNYA ƏDƏBİYYATI 

ZƏFƏR ÜÇÜN DOĞULANLAR 
(davamı) 


BEYNİMİZ 


Yaxşı bir ağla sahib olmaq yetərli deyildir; 
önəmli olan ondan yaxşı yararlanmaqdır. 

Röne Dekart (1596-1650), 
fransız filosofu 

Ən böyüyündən ən kiçiyinədək bütün başarılar insanın xəyal gücündə 
bir fikir olaraq doğulmuşlar. Biz görüntülər halında düşünür və xəyal edirik. 
Xəyal və görüntülərsə yalnızca bizim zehnimizdədirlər, o üzdən bu məşhur 
boz maddəmizə bir nəzər salmağa dəyər. Əslindəsə beynimiz südlü qəhvə 
rəngindədir. 

Beyin barədə çox şey yazılmışdır, ancaq yenə də o bədənin ən az an- 
laşılan bir qismidir. Mütəxəssislər onun potensialının yalnızca yüzdə 5-ni 
qullandığımızı, genetik irsiyyətin intellektual prosesimizin yüzdə 50-sini 
açıqlaya bildiyini, qalan yarısımsa hələ inkişaf etdirib kontrol edə biləcə- 
yimizi söyləyirlər. 

Beynimiz ən qarmaşıq orqanımız olmaqla yanaşı dünyada ən çox tə- 
kamül etmiş bir orqandır. O, yaşayan bir maddədir, özünü yeniləmə qabiliy- 
yətinə malikdir. Girişi daim açıqdır, çalışmasını əsla kəsməz. O, təbiətin ən 
böyük yaratdığı olsa da, heyif ki, yanında bir istifadə təlimatı verilməmişdir. 

Beyin üç bölümdən oluşmuşdur: beyin kökü, beyincik və əsl beyin. 
Təkamül baxımından aşağı-yuxarı 270 milyon il öncə beynin ilk hissəsi - 
beyin kökü indiki halına gəlmişdir. İlk quru heyvanları sürünənlər olmuşlar 
və ilk təməl hissə olan kök “sürünən beyni” kimi tanınır. Nəfəsalma və 
ürəyin döyünməsi kimi təməl günlük işləri yerinə yetirməklə yanaşı fiziki 
duyuşlardan gələn bilgiləri də kontrolda saxlayır. Düşünmə və hissetmə 
vəzifəsi və ya hissiyyat mərkəzi yoxdur - bu da kərtənkələlərin öz balalarını 
nədən yeyə bildiklərini və niyə sevimli bir ev heyvanı olmadıqlarını anladır. 

Daha sonrakı - haradasa qırx milyon il sonrakı - təkamül mərhələsi be- 
yin kökünün arxasında duran və olduqca qart bir gül kələminə bənzəyən be- 
yincikdir. Funksiyası müvazinəti saxlama və ya şüurun iştirakı olmadan əl- 
ayağımızın hərəkətini və əzələ yaddaşını inkişaf etdirib əlaqələndirməkdir. 


58 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Üçüncü bölüm - haradasa 160 milyon yaşındakı - əsl beyindir, “məmə- 
li beyni” kimi tanınır; düşünmə və duyğu bölgəmizdir. Onun bir sıra özəllik- 
ləri insanlar olaraq bizi fərqli edən qabiliyyətləri ehtiva edirlər. 

Limbik sistem təxminən 150 milyon il öncə inkişafa başlamış və in- 
kişafı heyvan növləri arasında sosial işbirliyi yaradılmasını təmin etmişdir. 
Bu sistem, bədənlə ağıl arasında kollektiv şəkildə bir ATS vəzifəsini yerinə 
yetirən beş hissədən ibarətdir. 

İlk bölüm olan hippocampus (ağ çıxıntılar) beynin hafizə mərkəzidir. 
Bu, qısa müddət və bir az daha uzun müddət ərzində xatırlanmalı olan şeylə- 
rin keçici saxlanc yeridir. İnsan iki yaşma çatanadək tam inkişaf halına gəl- 
miş olmur. Körpəlik çağı ilə bağlı xatirələrin olmamasını bununla izah edir- 
lər. 

Sonrakı bölüm, duyğulu xatirələrin emalı ilə məşğul olan amiqdaladır. 
Hər bir xatirənin nə qədər duyğu təsirinə malik olacağına qərar vermək üçün 
düşünən beyinlə birgə çalışır. Əgər amiqdalanız cərrahi yolla götürülmüş 
olarsa, eynən kərtənkələlər kimi heç bir duyğu reaksiyanız olmazdı. 

Verilən mesajları hipofiz vəzinə ötürmək yolu ilə hormonların ifrazını 
başladan, bədənə fərqli durumlara necə təpki verəcəyini anlatmaya yardımçı 
olan hipotalamus amiqdala ilə yaxından əlaqəlidir. Qorxulu bir durumda qa- 
nınıza “savaş, ya da qaç” reaksiyasını törədən adrenalin buradan ifraz olu- 
nur. 

Daha sonrakı bölüm, işinin bir qismi (qoxudan başqa) duyğu orqan- 
larından sürəkli gələn mesaj axınından məna çıxarmaq olan talamusdur. Son 
olaraq da noxud böyüklüyündə bir nəsnə olan, hormon kontrolu yolu ilə 
hormon sistemimizdəki digər vəzlərə nə edəcəklərini anladan hipofizimiz 
gəlir. Biz yuxarıda beynin quruluşu və duyğusal fəaliyyəti ilə bağlı çox bəsit 
bir açıqlama verdik. 

Şüurlu düşüncəsə indi və buradakı əqli ayırdetmə durumudur. Bu kitabı 
oxumaq şüurlu bir əməldir. Bunun tam olaraq fərqindəsiniz və bu əməl tam 
şəkildə sizin nəzarətinizdədir. Şüurlu düşüncə ayırd etmə (fərqində olma) və 
seçimlə bağlıdır. Və bizi taysız, misilsiz bir növ edən şey, bilgini saf-çürük 
etmə, yaddaşda saxlanılan verilərdən və o andakı təcrübədən istifadə etmək- 
lə qərar vermə qabiliyyətidir. 

Tanrım, mənə dəyişdirə bilməyəcəyim şeyləri qəbul etməm üçün təm- 
kin, dəyişdirə biləcəklərimi dəyişdirməm üçün cəsarət və aradakı fərqi an- 
lamam iiçün müdriklik ver. 

Reynhold Nibur (Niebuhr) (1892-1971), 

amerikan teoloqıı 


59 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Şüuraltı ömür boyu duyğularımızın topladığı bütün təcrübələri bir yerə 
yığıb nizama salır və gələcək istifadələr üçün saxlayır. Bədənimizin hər bir 
funksiyası hər an nizamlanmaqdadır. Hipnozun bunu göstərdiyi kimi, şüur- 
altı ürəyin döyüntülərini azaldacaq, bədən hərarətini düşürəcək və hətta vü- 
cudumuzun çeşidli bölgələrini keyləşdirəcək şəkildə proqramlana bilir. 

Özümüzü yaxşı hissetmə, güvən, xoşbəxtlik və məmnunluq duyğumuzu 
təyin edən beynimizdir. Əski bir atasözü vardır: “ürək üçün yaxşı olan baş 
üçün də yaxşıdır”. Beyin ürəyin vurduğu qanın yüzdə 25-nə ehtiyac duyur. 
Beyin üçün yeganə enerji qaynağı qan şəkəridir və o, öz enerjisini özündə 
yığıb saxlamadığına görə bol enerjili və oksigenli, düzgün bir qan dövranına 
möhtacdır. 

Qaydalar sadədir. Qan, içində aşırı yağ olduğu zaman rahat dolaşa bil- 
mir, bu üzdən az yağlı qidaları seçin. Aclıq rejiminə başlamayın; yalnızca 
daha az və daha tez-tez yeyin və az kalorili ərzaqları seçin. Aclıq rejimi təh- 
lükəli bir seçənəkdir, çünki qan şəkəri səviyyəsini kəskin şəkildə aşağı salır. 
Beyninsə yeganə yanacağı şəkərdir. 

Şübhəsiz, hər şeyi dəyişdirə bilməzsiniz. Əlimizdən gələnin ən yaxşısı- 
nı etməyimiz gərəkdiyini təqdir etməliyik, fəqət kontrolumuzun dışında olan 
sərhədləri və məhdudiyyətləri qəbul etməli və ən önəmlisisə dəyişdirə bilə- 
cəyimiz və dəyişdirə bilməyəcəyimiz şeylər arasındakı fərqi bilməliyik. 


Düşüncələrinizə diqqət edin; sözlərə çevrilərlər. 
Sözlərinizə diqqət edin; əmələ çevrilərlər. 
Əməllərinizə diqqət edin; vərdişə çevrilərlər. 
Vərdişlərinizə fikir verin; xarakterə çevrilərlər. 
Xarakterinizə diqqət edin; taleyinizə çevrilərlər. 

Frank UTLOU (Outlaw) 

Səlcuq türkcəsindən uyğunlaşdıram: 
Yusif OT AYLI 



60 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 


XATİRƏ 

ИЛК MUM I IHMMM 

Сентиабр аиы иахынлашанда шир бир евдл идкслк ванланма шисс 
олунурду. Бдтдн валидеинллр вошгунлутла dərslərim башланмасыны 
змзллиир, хдсуси бир шлвлслл шазырлыг ишллринл башлаиырдылар. 
Ддкан-базара зедир, млктлбл зедлн швладлары и,чи,н пал-палтар, чанта, 
длфтлр-глллм вл млктлбли ллвазиматлары алырдылар. 

Млн дл I синфл зедлвлкдим. Атамзил дл млнл лазым олан млктлб 
лшиаларыны алмышдылар. ПДллл ахшамдан анам бавымыздан 
ыдрблыдр чичлкллрдлн бир длстл иывараг суиа гоимушду. Атамла анам 
арасында зедлн скчдблтдлн ешитдим ки, истлиирллр млнл ибтидаи 
синиф мдлллими Иаслмлн мдлллимл длрс десин. Иаслмлн мдлллимл 
савадына зшрл клнд лшалиси арасында бадидк тдфуз газанмышды. 

Млктлбл зетмлк, охумаг, биликллрл ииилллнмлк млсулииилти млни 
шлиәванландырырды. Нлтаилт, 1 сентиабр зллди. Севиныгм иерл- 
змил сывмырды. Млктлбли формасында ата-анамла бирликдл млктлбл 
зллдиш. Ллимдл зи,л длстлси вл длфтлр-глллм иывылмыш чанта вар 
иди. Атамзил елл севинирдиллр ки, бллкл дл шлмин зи,н онларын 
хатириндл лн длилрли зднллрдлн бири иди. 

Млктлбин зениш шлилти кичикли-бшидкли, шазирдллрлл, 
мдлллимллрлл вл валидеинллрлл долу иди. Шазирдллр шамысы 
млктлбли формасында - гызлар гара рлнзли палтар вл ав вднлдкдл, 
овланлар исл гара костиум və ав кминлкдл идиллр. Октиабриатлар, 
пионерллр вл комсомолчулар бир-бирллриндлн флргллнирдиллр. 
Пионерллрин нишанлары вл галстуклары, комсомолчуларын исл ком- 
сомол нишанлары вар иди. Октиабриатларып да шз нишанлары вар 
иди. Млктлбдлки бу ванланма, издишам, севинв бдтрн клнди 
сармышды. Мдшарибл ветеранлары, авсаггал бабалар, авбирчлк 
нлнлллр дл бу млктлб шлнлиииндл иштирак едирдиллр. Тлбрикллр, 
чыхышлар, ушаглара вл злш>ллрл вериллн хеиир-дуалар лн мдглддлс 
клламлар кими слсллнирди. Иашлылар бу хеиир-дуалары вермлии 
санки шзллринл борв билирдиллр. Злшмлткеш, мгвдариблтп авры- 
авысыш змрмдш, лакин сималарына хеиирхашлыг, млрданллик, 
Д1Д331ДПЈПДК Ч10КМ1ДШ бу инсанларын нурани сифлтллриндлн бизл гаивы, 
дигглт, млсулииилт, севинв иавырды. Онлар невл дл гдлвлслл 1 длр 
биримизи данышдырыр, сшзллримизл гулаг асыр вл башымызы 
сываллаиараг бизл хеиир-дуа верирдиллр. Иахшы охумавы, халга, 
Үлтлнл лаиигли швлад олмавымызы тговсиил едирдиллр. 


61 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Bayram taaönpi баша чатандан сонра бтидк синифллр тз 
иерллриш tutdular. Анамын ллиндлн блрк-блрк тутмушдум. Елл 
билирдим ки, анам евл зедлндлн сонра шлмишллик бурада галаБавам. 
Valideynlərim млктлбдл мдлллим ишллиирдиллр. Бкзидк бавы- 
гардашларым млктлбдл тлгдсил алырдылар. 

Биринвиллри сыраиа ддздб синифллрл бкзлддллр. Ики паралел 
синиф иаранды. ПДлрлсиндл 30-32 нлфлр шаәирд вар иди. Млним 
охудувум синиф 1 а синфи иди. ПДлр синфл аиры-аиры мдлллим длрс 
деилвлкди. Млн Гарыгышлаг клнд орта млктлбинин габагвыл синиф 
мдлллимллриндлн бири олан Иаслмлн мдлллимлнин синфиндл 
охуиавас]дым. 

Иаслмлн Гурбанова 1923-вд илдл Гарыгышлаг клндиндл колхозчу 
аиллсиндл анадан олмушдуг. Аиллдл ики баыл олублар .ПДлр икиси 
тлгдсил алмышды. Чимназ хала агроном иди. 

Аилл овавы давылдыгдан сонра овлу Лгдмлдлл бирликдл 
атасызилдл иашаиырдылар. Лпјмлди тлкбашына бтиддлрлк али 
тлгдсил алмасына наил олду. O, увабоилу, гараианыз, назик бир гадын 
иди. Нлмишл сллиглли зеиинфди, сачларыны ортадан тав аиырараг 
боинунун ардында санваглашрды. Синифдл пјлмишл видди 
31орд1шрди. Бизи синфл иывыб парталарда лиллшдирди. Адымызы, 
довум тарихимизи, кимин твлады олдувумузу сорушуб тз геид 
длфтлринл иазды. ПДлр биримизл тз иеримизи танымавы тапшырды. 

Иаслмлн мдлллимл илк длфл глллм тутмавы, гдлрф1әгј иазмавы 
бизл тирлтди. Нлр бир шазирдин глллми ддзздн тутмасы, шлрифллри 
сллиглли вл аидын иазмасы дчдн вар гдввлси илл чалышырды. Артыг 
1 -һи рдбдл китабы сллис вл интонасииа илл охуиурдуг. Иаслмлн 
мдлллимлнин пјлм дл мллапЈлтли вл дрлилиатан слси Bapdı. Мусиги 
длрсллриндл ону динллмлк чох зтзлл иди. Илк здндлн шазирдллрл ддз 
данышмавы, лдлб вл млрифлт гаидаларыны тирлдирди. Иалан 
данышан шазирдллри пјлмишл airar дстл сахлаиар, ддз данышмаиана 
глдлр отурмава ивазл вермлзди. Овланлара гызлара гдтрмлт етмлии 
тирлдлр, валидеинллрлл сых ллагл сахлаиарды. Демлк олар ки, млним 
шап ымда даима атама мллумат верлр вл млним чох лдлбли вл 
габилииилтли, тлбилтлн чох сакит шазирд олдувуму деилрди. Амма 
млни гдеч вахт синифдл тлрифллмлзди, бунун млнасыны сонралар 
баша ддшддм. ВДлмишл синифдл деилрди ки, адамы дзднл 
тлрифллмлзллр, онда 1 длмин адамдан иахшы нлтивл зтзллмлк олмаз. 

Иаслмлн мдлллимл ибтидаи синифллрдл бизи елл тирлтмишди ки, 
бтидк синифллрдл мдлллимллр чох лзииилт члкмирдиллр. Ллифба вл 

62 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


гдлрфллри, китабы дзднл сллис охумаБы, шејрллри лзблр смиллмлии, 
вурма блдвллини, рииазиииаты вл дизлр флнллри бизл длриндлн 
мирлдирди. Атама млндлн разылыг етдииинл згорл атам әизли олараг 
длрсллрл вавабыма дигглт иетирирмиш. Бавабларым мдлллимлни елл 
ссвиндирсН ки, 1031ДШД сахлаиа билмлди вл атамы слсллди. "Аи Ибиш 
мдлллим, млнл инанмырдын, шашиди олдун ки, Рлфигл тлгиглтлн 
длрс ллачысыдыр?" Хлттими зшстлриб деиирди ки, елл бил мунвут 
ддздб, Ә 10 зил хлтти вар. 

Сонралар ешитдим ки, гызы олмадывына зшрл млни гызлыва 
зштдрмлк HC'inyib. amma атам разы олмаиыб. К)зд илл бирзл мдлллим 
ишллилндл шикаилтллниб деиирди ки, o вахт атан слни млнл вермлди, 
млн дл слнл ана кими олавагдым. Ктнлдни алыб деиирдим ки, млн 
1 длм дл слнин гызынам. 

Евллри биз тлрлфдл - “Гызлар булавы”нын дст тлрлфиндл 
млнзлрлли бир иердл иди. Млктлб иолумуз демлк олар ки, бир иди. 
Длрсдлн сонра атасына вл овлуна гаивы зтстлрирди. Гаивыкеш ана вл 
лаиигли твлад иди мдлллимл. “Вивдан таггы” кллмлси дилинин 
лзблри иди. Вивдан елл бир анлаиышдыр ки, 1 длр бир инсана шамил 
олуна билмлз. Довру 9 ул, гаивыкеш мдлллимл "Уивдан 1 даггы" демлклл 
инсанлывын лн идкслк амалы олан вивданы санки наданлара, 
вивданыны итирлнллрл хатырладырды. 

1992-ви илдл o да аиллси илл бирликдл ктчкдн олараг Бакынын 
Млрдлкан глслблсиндлк1 ушаг баБчаларынш бириндл иерллшди. Бир 
мдддлт мдлллимл ишллди. Сонра узун мдддлт хлстл иатды, 96 
иашында ддниасыны длиишди. Rh длпјшлтлиси исл ОБлу Лшмлд 
мдлллимин онун тлдмднл дтзмлмлси олду. Анасынын тлимдндн 
гырх әдпд тамам олмамыш Лпјмлд мдлллим иатыб аиылмады. 
ВДлиатда меиилллрини бир-бигинл салан бу ана-баланын талеллри белл 
иазылмышды. 

Аллаш шлр икисинл рл 1 дмлт еллсин! Иаслмлн мдлллимл 1 длр бир 
шаәирди дчдн лсл ана, мдлллим иди. Онун хатирлси ону севлнллрин 
гллбиндл 1 длмишл иашаиыр вл иашаиаваг. 

Слн глллм тутмаБы тирлтдин млнл, 

Ана кллмлсини иаздырдын млнл. 


63 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Ианан шши олдун кзорпл нлсилл, 
ВиБданлы, доБру9ул илк мдлллимлм. 

Илллр бир-бирини лвлз еиллиир, 
ГОмирллр лрииир, нлсилллр зллир. 
Eh, влни унутмаг члтиндир, члтин 
Слбирли, хсирихаш илк мдлллимлм. 

Давларын башыны думан-члн алды, 
БаБчалар солухду, здлллр саралды. 
Лшмлдин баБрыны ган-гада алды, 
Иашаиа билмлди адмрдни, слнсиз. 


Rəfiqə ƏSGƏROVA, 

Laçın rayon Ağanus kənd 
tam orta məktəbinin müəllimi 



64 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


NƏSR 


Fəxri UĞURLU 

DƏRVİŞ 

(hekayə) 

Uzunayaq, uzundimdik ağ quş yenə payız şu- 
munun ortasında, boz-qara buludun altında qon- 
duğu yerə qonmuşdu. Yenə gözü göydəki boşluqla 
yerdəki boşluğun arasında get-gəldəydi. Qatarın- 
dan azıb qalana, yol tanımayana, ya da heç yolu 
olmayana oxşayırdı. Çiskində tozu da, hay-küyü 
də yatan kəndin qırağında, barı köçmüş çöllərdə özünə bir bələdçi, yol yol- 
daşı, ya da sığınmağa yer axtarırdı. 

Həyəti dolanıb qapıdan çıxmağa dərvişin hövsələsi çatmadı, quşun gəl- 
diyini görən kimi təndirin böyrünə qoyduğu gödək əl ağacını çalıb götürüb 
çəpərdən aşdı, yolu keçib arxı adladı, ağacı kürəyinin dalında gizlədə-giz- 
lədə, ayağını qorxuda-qorxuda islanmış şumun içiylə ağ quşa sarı yeridi. 
Ovuna beş-altı addım qala-qalmaya ovçu ağacını gizlindən çıxarıb quşu ni- 
şan aldı. Ağac uzundimdik ağ quşun uzun ayaqlarının bir qarışlığına düşüb 
qaldı. Quş dərvişə üstdən-aşağı qınaqla baxdı; bu balaca oğlandan qaçmaq 
istəmirdisə də, onun yaraqlı-çomaqlı üstünə gəlməyi ağ quşun könlünü qır- 
mışdı, dimdiyini lələyinə çəkib eləcə ağır-ağır, arxayın-arxayın, saymazyana 
uçub getdi, havalanıb çiskinin-buludun içində itdi. 

Nə ətinə, nə tükünə, nə lələyinə gözü düşmüşdü; dərviş o quşu minib 
uçmaq istəyirdi. Uçub uzağa getməyəcəkdi, yox, eləcə bu kəndin üstündə, 
çəpərlərdən, bacalardan, ağaclardan yuxarı hərlənib-fırlanıb hamıya göydən 
baxacaqdı, istədiyi qapıya, istədiyi evin damma, istədiyi ağacın budağına 
qonacaqdı, hər axşam anasının yanma düşüb bulağa gedən qonşu qızı bulud- 
ların arasından, bağın qalınlığından, ya bir quş yuvasından səhər də, günorta 
da güdüm-güdüm güdəcəkdi. . . 

Dərviş bundan irəli də uçmağa çalışmışdı: qoluna-qıçına çoxlu quş lələ- 
yi bağlayıb özünü ağacdan atmışdı, qollu-qıçlı-lələkli yerə dəyib əzilmişdi; 
küləkli gündə tayanın üstünə çıxıb quş kimi qanad çalmışdı, bir də tayanın 
dibində özünə gəlmişdi. Yıxılsa da, əzilsə də, diləyindən küsməmişdi, indi 
də bu uzundimdik quşa quşu qonmuşdu. Quş da əldən belə getdi. 

Səhər-səhər nənəsi əyin-başını təzələyib qapıdan çölə ötürmüşdü. İndi 
üst-başında, ayaqlarında özü ağırlıqda palçıqla qayıdırdı. Doqqazdan içəri 
girən kimi nənəsiylə üz-üzə gəldi. Nənə də belə yerdə nə deyər: 



65 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 


- Qancığın küçüyü, ta bezdim sənin altını kürüməkdən! Qamı yanmış 
anan gələn kimi verəcəm səni qoltuğuna, aparsın. . . 

Dərviş şəhərdə darıxırdı. Buranın havası dənnan qoxuyurdu, ağacları 
zəhərli bar verirdi, gilli torpağı da azarlı günəşi kimi xəstə-xəstə saralırdı, 
asfaltının boyağı adamının üzünə, soyuğu sözünə çıxmışdı. Qara-qara bu- 
ludları türmə qapısına oxşayırdı, hikkəsindən ağacların yaxasını cıran, yaş 
paltarı sərgidən alıb aparan zəhərli küləyi quşu vumb göydən salır, zir-zibili 
göylərə sovururdu. 

Dərviş qonşunun qara qızıyla həyətdə evcik qururdu. Qurduğunu kənd- 
dəki evlərinə oxşatmaq istəyirdi. Qışdan birtəhər çıxsa da, yaz gələndən 
dura bilmirdi, elə hey yuxu görür, ayılanda bumuna kəndin iyi dəyirdi; son- 
ra şəhərin soyuq, solğun qoxuları beyninə axıb dolub özgə havaları başından 
çıxarırdı. İndi bu gilli torpağın üstündə özünə çəpərli-darvazalı balaca bir 
kənd evi qurmaqdan ötrü əlləşirdi. Bu ev o havanı da gətirəcəkdi. Bu evin 
çəpər qonşusu, o qonşunun da bir sarıtel qızı olacaqdı, o qız hər axşam gün- 
batan çağı anasına qoşulub suya gedəcəkdi. Bu evin bir gözü də uzandıqca 
uzanan, ortasında boynubumq bir söyüd ağacı göyərən çöllüyə baxacaqdı, o 
çölə bir ağ quş qonacaqdı . . . 

Dərviş bu qıza o qızdan danışırdı, ancaq o qızın üzünü yada salmaqdan 
yaddan çıxarmışdı, eləcə adı, bir də telinin sarısı yada düşürdü. Birdən-birə 
o sarı tel könlündə yeddi səsin yeddisiylə də nə təhər dilləndisə, dərviş əlini 
işdən çəkib qara qıza dedi: 

- İstəyirsən səni kəndimizə aparım. 

- İstəyirəm, ancaq yolpulunu hardan tapacağıq? 

- Pulsuz gedərik. Qəsəbənin yanından keçən dəmiryolu görmüsən?.. 
Bax, o yola düşsək, düz gedib bizim kəndə çıxarıq. Qorxma, mən yolu tanı- 
yıram. 

Əl-ələ tutub getdilər. Dəmiryol boyunca sarı çiçəklər bitmişdi, o çiçək- 
lərin hər ləçəyindən yaz günəşinin şirəsi damırdı. Çiçək yığa-yığa, deyib gü- 
lə-gülə şəhərdən, darıxmaqdan qaçırdılar. Ötüb keçən qatara əl qaldırmır- 
dılar, dərviş deyirdi qaça-qaça lap tez çatarıq. . . 

Atalar-analar duyuq düşüb qonşuları haya çağırdılar, qonşular da yu- 
banmayıb polisi ayağa qaldırdılar. Polis bəndi-bərəni göz altına aldı. Gün 
batabatda itkinləri şəhərdən çıxan sonuncu dəmiryol stansiyasının yaxınlı- 
ğından tapıb evlərinə qaytardılar. Ata-anası sevindiyindən dərvişi danlama- 
dı. Bundan sonra qara qızı bir də onun yanma buraxmadılar. 

Dərvişi məktəbə qoymuşdular. Demişdilər yaxşı oxusan, yayda kəndə 
gedəcəksən, ona görə də bir dərsin, bir tapşırığın üstündən adlamırdı, hamı- 
dan yaxşı oxuyurdu. Müəllimlər onu barmaqla göstərirdilər, pis oxuyan 


66 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


uşaqlar böyründə yaltaq-yaltaq hərlənirdilər, qızlar başına dolanırdılar. Öz 
yerini dəyişməzdi, qızların gözəlini yanında oturdardı, bir gözəldən küsəndə 
onu yanından durğuzub ayrısını çağırardı. Onun yanında oturan qızı oğlan- 
lar incitməzdi, onun yanında oturmayan qız özünü gözəl saya bilməzdi. 

Dərviş yenə darıxırdı. Dərs öyrəmnək ürəyincə deyildisə də, getdikcə da- 
ha boynuna düşən birinciliyi əldən verməmək üçün gecə-gündüz oxuyurdu. 
Dərs arası dəhlizdəki iri pəncərənin qabağında durub məktəbin bağçasındakı 
adsız, barsız ağaclara, bir də acı-acı qoxuyan o ağacların dibində qurdalanan 
quşlara baxardı. Burada adamı göyə çağıran bir quş da tapılmazdı, hara 
baxsan, küllükdə eşələnən süləngi qarğadan, sırtıq sərçədən özgə bir qanadlı 
görməzdin; bunların da əlacı olsaydı, caynağını bir an yerdən üzməzdi. 

Uşaqlar çox uzaq baxdığını görüb dərvişin başına yığılmışdılar, o bax- 
dığı pəncərədən o baxdığı yerə ha baxırdılarsa da, dərviş gördüyünü görə 
bilmirdilər. Dərviş onlara boyu boyundan uca olan iri ağ quşdan, o quşu mi- 
nib kəndin üstündə uçmağından danışırdı. Kimsə onun uçduğuna inanmaq 
istəmədi. Dərviş mərc gələsi oldu: 

- İnanmırsız, gəlin dərsdən çıxan kimi düşək yola, gedək bizim kəndə. 
Mən orda uçmağı sizə göstərərəm. 

Danışdılar, kişi kimi sözləşdilər. İşdən qızlar da duyuq düşdülər. Dər- 
vişin yaxasından asılıb yalvardılar: 

- Siz də gəlin, - dərviş dedi, - mən hamını apara bilərəm, bizim evdə 
hamınıza yer tapılar. 

Dərviş yalan demirdi, o görəndə quşun boyu doğrudan da onun boyun- 
dan uçaydı, ancaq o quş indiyə qalmazdı, qalsaydı da, indi beli dərvişin qur- 
şağına da çatmazdı. Uçmağı da uydunnurdu; xəyalında o quşun qanadından 
yerə min yol baxmışdı, ona görə haçansa uçduğuna özü də inanırdı. 

Dərsdən çıxan kimi birbaşa yola düzəldilər. Danışığa görə, evə dönmə- 
məliydilər, ancaq qızlar danışığı pozdular, evə dəyməmiş gedə bilməyəcək- 
1 ərin i dedilər. Qızları evlərinə dağıdıb tez dönməyi tapşırdılar, günortayacan 
gözləsələr də, qızlardan qayıdan olmadı. Belə ağır səfərin qız işi olmadığına 
özlərini inandırıb yola düşdülər. Gün günortadan axşama sarı əyiləndə uşaq- 
lardan biri acdı, pendir-çörək götürmək adıyla evə qaçdı. Onu gözləyə-göz- 
ləyə, dönüb geri baxa-baxa getdilər. Az sonra aclıq-susuzluq o birilərə də 
kar elədi, beləcə tək-tək pendir-çörək dalınca gedib qayıtmadılar. Birinin ya- 
dına bazarlıq eləməli olduğu düşdü; o birinin anası evdə yataq xəstəsiymiş; 
bir ayrısı da axşam atasıyla toya gedəsiydi. Gün batanda şəhərin qurtara- 
cağındakı təpənin başına dərvişdən başqa bircə nəfər çıxmışdı, o da üşüdü, 
qalın geyinməkdən ötrü evə gedəsi oldu. 


67 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Dərviş təpənin dikində oturub gözlədi. Gedənin gəlməyəcəyini bilə-bilə 
axşamın toranında şəhərdən çıxan yollara baxdıqca baxdı. Sonra qaranlıq 
düşdü, şəhər özü boyda bir işıq dənizinə döndü. Dərviş şalvarının dalını 
çırpıb özünü bu dənizə atdı. 

Dərviş məktəbi bitirib, yenicə təkər üstə qoyulmuş qırmızı avtobusla 
kəndə gedirdi. Gözü əlindəki kitaba baxırdısa da, oxuduğu yadından yan 
ötürdü. Səhərdən kəndin döngəsində, torpaq yolun ana yola calandığı yerdə 
durub yol gözləyirdi, özünü qarşılamağa çıxmışdı. Yanında oturan qırmızı 
donlu, dodağı qırmızı boyalı qız gözünün ucuyla dərvişin əlindəki kitaba ba- 
xırdı, deyəsən, araya körpü salmaq istəyirdi. Handan-hana kitabı alıb baxdı, 
bir az kitabdan, sonra özündən danışdı: tələbəymiş, öyrəndiyini öyrənib do- 
ğulduğu kəndə qayıdacaqmış, orda işə düzəlib, ərə gedib, doğub-törəyib 
sonra da öləcəkmiş. Onun bu dünyada görəcəyi işlər bəri başdan bəlliydi. 

Sonra qız dərvişdən soruşdu: 

- İndi də sən özündən danış. Kimsən, nəçisən? 

- Məktəbi yenicə bitirmişəm. 

- Aha, deməli, yol ayrıcındasan, bütün yollar sənə öz yolun kimi gö- 
rünür. Bir azdan ya sən yolu seçəcəksən, ya da yol səni. . . 

- Yoxsa öz yolunu seçmisən artıq? Gələcəkdə nə olmaq istəyirsən? 

- Allah olmaq istəyirəm. 

Qız diksindi, dodağını büzüb qaşını qaldırdı: 

- Allah olub özünü kimə tanıtmaq istəyirsən? Yoxsa adamlara üstdən- 
aşağı baxmaqdı qəsdin? 

- Yox, eləcə hamını, hər şeyi bir baxışla, bir yerdə görmək istəyirəm. . . 
Bir də bir ağ quş var, o quşu tutmaq istəyirəm. 

Qız dərvişin üzünə getdikcə gediləsi, ünvanını dəyişəsi bir yol kimi 
baxdı. Avtobus kəndin döngəsində dayandı. Dərviş torpaq yola adlayanda 
səsə geri boylandı: qırmızı donlu qız hayla-küylə yerindən tərpənən qırmızı 
avtobusun pəncərəsindən ona əl eləyirdi: 

- Məni unutma, - deyirdi, - eşidirsənmi, bax, unutma ha!.. 

Dərviş durduğu yerdə durub avtobus gözdən itənəcən qıza əl elədi: 

- Qorxma, unutmaram, - dedi. . . 

Evlər yerə yatmışdı, ağaclar, dirəklər gödəlmişdi, qapılar alçalmışdı. Nə- 
nəsi yumaq kimi yığılıb bapbalaca bir qarıya dönmüşdü. Cırıldayan taxta 
doqqazların yerində dəmir darvazalar nərildəyirdi. Tikanlı çəpərlərin yerində 
daş barılar qaldırmışdılar. Qabaq pambıq əkilən çöldə indi taxıl əkmişdilər. 

Bulağa gedən yol durduğu kimi dururdu. Bulaq başında əkilən körpə 
çinar cavanca bir ağac olmuşdu. Qonşunun qızı daha suya anasıyla yox, tək 


68 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


gedirdi. Saçının sarısı, gözünün acısı, dilinin kəsəri bir az da çoxalmışdı. 
Baxmaya-baxmaya görürdü, qulaq asmaya-asmaya eşidirdi, kəsməyə-kəsmə- 
yə yaralayırdı. Könlündə-gözündə mələklər, yerişində-duruşunda təbiət hər 
dildə danışırdı. Tozlu yola düşən izlərində kəndin oğlanları yuva qurmuş- 
dular. Həm canında, həm də böyür-başında iki dünya kəllə-kəlləyə gəlmişdi. 

Qız bütün oğlanları yolundan qıraq elədi. Bircə dərvişə dəymədi, onun 
hər gün pusquda durub yoluna çıxmağına, gəlişinə-gedişinə baxmağına 
cırnamadı, dərvişin dilə gəlib üzündən örtüyü götürəcəyi günü gözlədi. An- 
caq dərviş danışmağa ehtiyac da duymurdu, qonşu qızın gözündən baxan 
mələklə sözsüz də dil tapmışdı. Dərviş kefinə korluq vermirdi, di gəl, qız diz 
qatlayıb oturammırdı, iki dünya arasında var-gəl eləməkdən əsir-yesir 
olmuşdu, başında kəllə-kəlləyə gələn iki qoçun zərbindən başını itinnişdi. 
Sonda dözəmməyib özü dilləndi, dərvişin gözünün içinə dik-dik, acıqlı- 
acıqlı baxıb: 

- Nə istəyirsən? - dedi. 

Dərviş ayıldı, ayılan kimi özünü itirib dolaşdı, siftə-siftə nəsə uydurub, 
istədiyini danmaq istədi, ancaq yalan danışmaq ona çətin gəldiyindən dü- 
zünü deyəsi oldu: 

- İstəyirəm sən dünya durduqca beləcə bulaq üstə gedib-gələsən, mən 
də dünya durduqca beləcə sənə baxım. İstəyirəm hər döngəni burulanda 
qarşıma sən çıxasan, hansı qapını döysəm, o qapını üzümə sən açasan. 

Sözlər qızın könlünə nuş oldusa da, qızlığının pəncərəsi daş dəymiş 
kimi çilikləndi, çiliklənib dərvişin əlini-ayağım doğradı. 

- Məni ələ salırsan? - qız dedi. - Bir də səni bu yollarda gönnəyim!.. 

Qonşuda iki toy çalındı. Qonşunun sarıtel qızını bir ayrı qonşunun 

qapısına köçürdülər. El hamılıqla toy evinə axışdı, gen qapı-bacada uşaqlar 
böyüklərin ayağına dolaşdı. Qazanların buğu ocaqların tüstüsünə, kefli 
başların dumanı gecədən ağaclara ilişib qalmış seyrək dumana qarışdı. 

Dərviş də eldən qalmadı, təzə köynəyinin üstündən təzə pencəyini geyib 
ayaqqabısını parıldayana qədər sürtdü, tay-tuşuna qoşulub oğlan evinin 
tünlüyünə qarışdı. Hamıdan uca səslə gözaydınlığı verdi, hamıdan çox de- 
yib-gülüb hamıdan çox yeyib-içdi, şıdırğı hava çaldırıb əldən düşənəcən 
meydan suladı. Gəlinlər onun oynamağına əl çaldıqca baxışıb gözləşdilər, 
«bunu oynadan oynadır» dedilər. 

Kefli başla toya nəmər salmağı da unutdu, ağlını araq şüşəsinin dibində 
qoyub ayağının dalına düşdü, oğlan evindən birtəhər uzaqlaşıb ayağının 
yaddaşıyla yolu tapdı: ayağı onu qız evinə aparırdı. Yolun sağına-soluna 
keçə-keçə ayağını sürüyüb yaxındakı evlərdən birinə salmaq istədisə də, 
bacarmadı. 


69 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Döngəni burulanda gəlin aparan karvanla qabaqlaşdı. İçi bəzənmiş toy 
adamıyla dolu bəzəkli miniklər dal-dala düzülüb üstünə gəlirdi. Uşaqlar 
maşınların yanınca qaça-qaça çığırışırdılar. 

Dərviş indicə çiyin vurduğu çəpərdən bir paya çəkib yolun ortasında 
durdu, gəlin arabasının qabağını kəsdi. Karvan dayandı. Miniklər susdu. 
Uşaqların hay-küyü yatdı. 

- Bu boyda kişi də maşın qabağı kəsər? - gəlin aparanlardan kiminsə 
səsi gəldi. 

Sonra gəlin arabasını sürən oğlanın yanında oturmuş ağsaqqal başını 
pəncərədən çıxarıb: 

- Şərtini de görək, nə istəyirsən, - soruşdu, - puldan, maldan, nəmər- 
dən... 

- Şərtim belədi, - gəlin də eşitsin deyə dərviş arabaya lap yaxınlaşdı, - 
gəlin maşından düşüb mənnən vağzalı oynamalıdı. Yoxsa yoldan çəkilən 
deyiləm. 

Cavan oğlanla ağsaqqal bir-birinə baxıb qapıları açdılar. Dalınca o biri 
miniklərdən də bığıburma oğlanlar tökülüşdü. 

Dərvişi möhkəm döydülər, ağzının-bumunun qanını bir-birinə qatdılar, 
üzündə-gözündə sağ yer qoymadılar. Özünə gələndə nənəsini başının 
üstündə gördü. Bir sərçəlik gücü qalmayan qarı dizinə döyüb üzünü cırırdı: 

- Neynirdin axı o sarı murğuzu, ay evi yıxılmışın oğlu, - deyirdi, - toyu 
qara gəlsin bunların, koması başına uçsun balama əl qaldıranın. . . 

Dərviş qisas almağın ən ağrısız yolunu tapmaqdan ötrü xəyalında min 
bir fənd işlədirdi. Onu döyənləri heç cür bağışlaya bilmirdi - bağışlamaq 
üçün gərək onlardan güclü olaydı. İstəyirdi hamıdan güclü olduğuna heç 
kimə xətər vurmadan adamları inandırsın; istəyirdi hamının işi ondan keç- 
sin, ancaq heç kim qapısından boynubumq qayıtmasın. Bütün günü şəhəri 
veyil-veyil dolaşıb öz-özünə fərman verir, divan-tərəzi qurur, hamıya bar- 
maq silkələyib hər kəsi öz yerində oturdurdu. Qıcanmaqdan dişləri laxlayır- 
dı, divarlara vurmaqdan yumruqları döyənək bağlamışdı. Acığı tükənəndə 
içi bomboş boşalırdı, heyi-hərdəmi qalmırdı; ona görə acığını tükənməyə 
qoymurdu, qəzəbinin kürəsinə bir ucdan odun atırdı. Bütün günü asdığını 
asırdı, kəsdiyini kəsirdi, axşamı da bir meyxana küncündə ağır iş günündən 
sonra başını dincə qoyurdu. 

Nəvəsindən uzaqda nənəsi də balasına bir qızı qıymayanlardan öc 
almağa çalışırdı. Şalını çiyninə atıb kəndi ev-ev gəzirdi, gündə bir qapıya 
elçi gedirdi. Qonum-qonşu da bir-birinin küyünə gedib bir-birinin bəhsinə 
qarını əliboş qaytarırdılar, «sənin nəvən ipləmədi, dəliyə heç köpəkoğlu qız 


70 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


verməz» deyirdilər. Qarı getdiyi qapıda özünü tox tutsa da, öz evinə sınıq- 
sunuq, əzik-üzük qayıdırdı. 

Dərviş bu ağır xəbəri meyxanada eşitdi. Qabağında yarımçıq araq 
şüşəsi, bir kasa dovğa gözünü masanın ağ örtüyünə dikib qaldı. Sonra qələm 
götürüb, əl silmək üçün qoyulan kağızın üstündə nənəsinə məktub yazdı: 
«Məndən ötrü qapılara düşmə, onsuz da evlənən deyiləm». Ünvan: kəndə, 
nənəmə. 

Meyxanadan çıxanda kağızı cırıb, yanından tələsik ötən küləyin ətəyinə 
atdı. Yubanıb-yubanıb komendant saatına düşmüşdü. Əsgərlər onu saxlayıb 
sənəd istədilər. Dərviş küləyə verdiyi kağız qırıqlarını göstərib: 

- Odey mənim sənədlərim, - dedi. 

Dərvişi tutub komendaturaya apardılar - yeri zibillədiyinə, rejimə tabe 
olmadığına, bir də dövlət adamıyla məzələndiyinə görə. Səhərəcən onu 
soyuq kamerada saxladılar. Dərvişin qayğısı artmışdı: indən belə onu bura 
gətirən əsgərlərdən, onların böyüklərindən də öc almağın yollarını axtannalı 
olacaqdı. 

Elə bu yerdə, o soyuq kamerada dərvişin beyni işıqlandı: o, gecələr 
kimsəsiz küçələrdə qorxu-ürküsüz, qoruq-qaytaqsız gəzib-dolanmaq üçün 
bu şəhərin komendantı olmalıydı . . . 

Dərviş iki hərbi məktəb bitirdi, rütbədən-rütbəyə, vəzifədən-vəzifəyə 
adladı, o soyuq kamerada cızdığı yolla bir gün mənzilə yetişdi. Şəhərdə istər 
gecə, istər gündüz onun üzünə bağlı bir yol, bir qapı qalmadı. Ancaq daha 
gecə gəzintisinə qabaqkı həvəsi tükənmişdi, indi gecə ondan ötrü yalnız iş 
vaxtıydı. Nənəsi çoxdan dünyasını dəyişmişdi; qulluğunda min-min toplu- 
tüfəngli əsgər duran nəvəsinin nə boyda güc yiyəsi olduğunu görmək ona 
qismət deyilmiş. Ancaq o gecə o meyxanada nənəsinə yazdığı məktubda 
verdiyi sözün üstündə dərviş bərk dayanmışdı: keçib-gedən illərin heç bir 
ayında-günündə-saatında evlənməyə, oğul-uşaq becərməyə macalı, ya istəyi 
olmamışdı. Ölkə onun ev-eşiyi, ordu da balasıydı. 

Dərvişin adı, sanı, sorağı bir şəhərə, bir mahala sığmırdı, küçə-küçə, qa- 
pı-qapı, ev-ev gəzirdi; ancaq ad-san dərvişin vecinə də deyildi, o bütün bu 
yolları qabaqkıtək yaşamağa, çöldə quş qovalamağa, sudan gələn o qıza 
dünya durduqca baxmağa ixtiyar almaqdan ötrü keçdiyini yaxşı bilirdi. Öm- 
rünə bir gün də qalsa, uzundimdik ağ quşun qonduğu yerdə özünə dünya 
quracaqdı, orda bir qala tikdirib bağçasında ağ-ağ quşlar saxlayacaqdı, o 
quşlar hara uçsa da, qayıdıb ona sarı gələcəkdi. Ömrünə bir gün də qalsa, 
yaşı yetmiş, səksən, doxsan da olsa, o sarıtel qızı ərindən ayırıb özünə gəlin 
gətirəcəkdi... 


71 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


İndi kənddə də hamı dərvişdən danışırdı. Ona işi düşməyən adam çətin 
tapılardı. Uşağına iş axtaran, əsgər gedən oğlundan arxayın olmaq istəyən, 
qohumunu tutulmaqdan qurtarmağa çalışan, xəstəsini yaxşı həkimə pulsuz 
baxdırmaq istəyən, ev alanda aldanan, alverdə pul batıran hamı dərvişin üs- 
tünə qaçırdı. Kənddən gələn hər kəsdən qonşu qızı soruşurdu. Dediklərinə 
görə, sağ-salamat, kefıkök yaşayırdı, özünə ev-ocaq qururdu, qarışqa kimi 
hər gün dimdiyində balalarına yem daşıyırdı. Hə, özünə oxşayan bir qızı da 
varmış, hər axşam anasıyla bulaq üstə gedirmiş. 

Kənddən gələn hər kəsin işini də düzəldirdi, cibinə pul da qoyurdu. Onu 
döyənlərdən dərviş, bax, belə qisas alırdı. 

Dərviş qulluğunu başa vurub təqaüdə çıxdı. Saxlancım, olan-olmazını 
götürüb kəndə getdi. Ömrünün dönüş çağında tökdüklərini yığmalı, itir- 
diklərini tapmalıydı. Hamıdan, hər şeydən qabaq özünü tapmalıydı - 
seyrəlmiş ağ saçlarının, qırışmış dərisinin, enlənmiş gövdəsinin bərk-bərk 
büküb gizlətdiyi özünü. . . 

Dərviş o kənddə azdı. O gördüyü yollar çoxdan pozuq-pozuq olmuşdu - 
o yolların kəsib keçdiyi yerlər həyət-həyət, məhlə-məhlə bölünüb yeni ev 
quranlara paylanmışdı. Ağ quşun qonduğu çöldə də bir qarış çöl qalmamışdı 
- orda böyük bir bazar salıb böyründə ondan da böyük geyim-kecim 
yannarkası tikmişdilər. Qalan boşluğu da boyağının qoxusu hələ çəkilməmiş 
yanacaqdoldurma məntəqəsi, cürbəcür miniklərə cürbəcür qulluq göstərən 
ayrı-ayrı tikililər doldurmuşdu. 

Dərviş bazarda quş satanlardan ağ quşu soraqladı, başlarını bulayıb 
çoxdandı bu yerlərdə o nişanda bir quş görmədiklərini dedilər. 

Dərviş gördüyü evlərdən tək-təkinin daşı daş üstə qalmışdı. İndinin 
evləri ayrı yöndə, ayrı biçimdə tikilirdi, hasarı da bir adam boyunca yox, üç 
adam boyu qaldırılırdı. 

Tanış ağaclardan da sağ qalanı yoxudu. Bircə bulaq başındakı çinar 
dururdu - qol-qanadlı, gövdəli, kölgəli bir azman ağac olmuşdu. Bulağa 
gedən cığır da yekə bir dəyirmanın altında qalmışdı. Dəyinnanı böyür-başı, 
bulağı, çinarı, bağı qarışıq dəmir çəpərə almışdılar - indi daha qız-gəlin bura 
suya gəlmirdi. İndi bulağın suyu qapılara gəlirdi. 

Qonşu qızı ərindən ayırmağa da ehtiyac olmadı - əri ölmüşdü. 

Dərviş geri qayıtdı. 

Dərviş can verirdi. Xəbər tutan qohum-qardaş, dost-tanış yatağının 
yanını kəsdirmişdi. Molla başının üstündə yasin oxuyurdu. 

Ölüm onu qəfil yaxaladığından son sözünü deməyə macal tapmamışdı. 
Bayaqdan gözü deyəni sözlə deməyə ha can atırdısa da, dili dönmürdü. 


72 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Handan-hana bu dünyada olub-qalan son gücünü toplayıb dodağını doda- 
ğına vurdu: 

- Məni dəyirmanın həyətindəki çinarın altında. . . - deyə bildi. 

Qohum-qardaş, dost-tanış ürkək-ürkək baxışdı. Mollaya genəşdilər. 

Molla cinlənib özündən çıxdı: 

- Nə danışırsız, siz dindən qıraqsız, kalirsiz, nəsiz?! Ölünün ölü yeri 
var. Hər kəs bəyəndiyi yerdə özünə qəbir qazdırsa, dünyada dirilərə yer 
qalmaz ki! Tutalım, mən razılıq verdim, bəs o dəyirmanın, o torpağın yiyəsi 
adama nə deyər? Mən heç qəbirstanlıqda otlayan qoyunun ətini halal 
saymıram, indi deyirsiz elin çörək ağacının dibində ölü basdıraq?.. 

Molla cənazənin qabağına düşüb boş bədənə bələdçilik eləyirdi. 
Dərvişin xatirəsi üzü yas tükü gətirmiş qəmli kişilərin çiynindəki taxta 
beşikdə bəxtəvər-bəxtəvər yırğalanırdı. O, ən böyük diləyinə çatmışdı - 
dünyanın ən ağır qayğısından qurtulmuşdu. İndi onu nənəsinin yanında 
yenicə qatı açılmış torpağa bükəcəkdilər, özü boyda bir yaranı sarıyıb özü 
boyda bir ağrıya məlhəm qoyacaqdılar. Daha onu nənəsindən heç nə 
ayırmayacaqdı, indən belə nənəsiylə tay-tuş, qardaş olacaqdı... 

Dərviş gendən durub gedənlərə əl eləyir, gövdəsinə xeyir-dua verirdi: 

- Yaxşı yol, qardaş, yaxşı yol! Səni çox incitmişəm, əməyini halal elə, 
qardaş, halal elə!.. 

O üzündə gün işaran boz-qara buludun içiylə yanınca bir quş uçurdu: 

- Tanıdın məni, - quş deyirdi, - tanıdın?.. Mən də uçmaq istəyirəm, - 
deyirdi, - məni də apar özünlə, məni də apar. . . 

Gəncə, 16 fevral 2006 


MÜNASİBƏT 

XƏYANƏT, YOXSA QURULMUŞ İMPERİYA OYUNU? 

1992-ci ilin may ayı idi. Artıq Şuşanın işğalından bir neçə gün keçirdi. 
Erməni silahlı qüvvələri Turşsu qəsəbəsinə qədər gəlmişdilər. Bakıdan və 
başqa bölgələrdən gələn özünümüdafiə batalyonları döyüşlər gedən tərəfə 
istiqamətlənirdi. 

Biz Laçın rayon özünümüdafiə batalyonunun döyüşçüləri ilə rayonumu- 
zu müdafiə etmək istəyirdik. İstər mülki əhali, istərsə də əsgərlər çaşqınlıq 
içərisində idi. Vahid bir komandanlıq yox idi ki, bu başıpozuq kütləni bir 
istiqamətə yönəltsin. 


73 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Cəbhə xəttindən təzadlı xəbərlər gəlirdi. Bəzən xəbər yayılırdı ki, düş- 
mən geri oturub, Şuşa şəhəri yenidən azad edilmişdir. Bəzən isə ermənilərin 
bizim rayona yaxınlaşdığı bildirilirdi. 

Bizim batalyonda ağır zirehli texnika yox idi. Ancaq digər regionlardan 
gələn hərbi hissələr tank və “BTR”-lər də gətirirdilər. “Qrad” qurğular gə- 
tirənlər də vardı. Biz bu silahları görəndə ürəklənirdik. Bu qədər silah-sur- 
satı və canlı qüvvəsi olan bir dövlətin bir qarış torpağının da düşmənə veril- 
məyəcəyini düşünürdük. 

Vəziyyət isə hər keçən gün bir az da pisləşirdi. Cəbhədən yaralılar gəti- 
rilir, bizim rayon mərkəzi xəstəxanasına çatdırılırdı. İlk yardım göstərilən 
yaralılar oradan arxaya yola salınırdı. Cəbhədən geri dönən insanlar 
döyüşdükləri ordunun erməni ordusu yox, başqa ölkələrdən gəlmiş zəncilər 
olduğunu, ya da muzdla tutulmuş rus hərbi birləşmələri olduğunu söylə- 
yirdilər. Əlbəttdə, bu xəbərlər mülki əhali, hələ əli silah tutmağı bacarma- 
yan, düşmənlə ağıllı-başlı qarşılaşmamış əsgərlər arasında bir xof, qorxu 
yaradırdı. 

Hərdənbir Ermənistan ərazisindən - Gorus rayonundan bizim rayona, 
Laçın rayon mərkəzinə və ətraf kəndlərə “Qrad” qurğularından mərmilər atı- 
lır, mülki əhali arasında təlafat yaranırdı. Vəziyyət hər keçən saat bir az da 
pisləşirdi. Artıq xəstəxanada az sayda həkim və tibb işçiləri qalmışdı. Yara- 
lılara yardım göstərilmirdi. Əhali daha ciddi təşvişə düşürdü. Geri çəkilən 
başıpozuq ordumuz özünü sığortalamaq üçün müxtəlif şayiələr yayırdılar. 

Beləliklə, 1992-ci il may ayının 17-si gəldi. Rayon üzərindən erməni 
vertolyotları Ermənistandan Qarabağa uçuşlar edirdi. Nə üçünsə Azərbay- 
can ordusunun atıcıları bu vertolyotları vurmurdular. 

Bizim batalyonumuzu Suarası və Fərəcan kəndlərinə göndərmişdilər ki, 
həmin istiqamətlərdən rayon ərazisinə erməni girsə qarşısını alaq. May ayı- 
nın 17-də kəndin üstündən bir vertolyot keçdi. Təpələrin arxasında gözdən 
itdi. Bir az keçmişdi ki, kimsə yuxarıda kolluqların və qayalıqların arasında 
ermənilərin göründüyünü dedi. Hamı təşvişə düşdü. Erməni silahlı qüvvə- 
lərinin sayca çoxluq təşkil etdiyinə görə biz geri çəkilməli olduq, Qubadlı 
ərazisinə keçdik. Artıq axşam idi. Orada gecələyib may ayının 18-də 
“Tikanlı Zəmi” deyilən yerə gəldik. Oradan rayon mərkəzi açıq görünürdü. 
Ermənilər rayon mərkəzi küçəsinin hər iki tərəfində yerləşən evləri və 
mağazaları yandırırdılar. Onlara isə heç bir müqavimət göstərilmirdi. Biz 
məyusluqla bu vəziyyəti müşahidə edib Azərbaycanın içərilərinə çəkilirdik. 


74 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Kaş həmin dövrdə Azərbaycan dövlətinin rəhbəri elə siyasətçi olaydı ki, 
xalqı və ordunu bir yumruq kimi birləşdirib torpaqların işğal edilməsinə 
imkan verməyəydi. Şayiələr yayıb xalqı qorxuya salan, özü də bilmədən, ya 
da bilərəkdən ermənilərə xidmət edənləri cəzalandıraydı. Onda bu müsi- 
bətlər başımıza gəlməzdi. 

Araz ELSEVƏR 


LAÇIN OĞLUYAM 

Məndən haralısan soruşan insan, 

O illər dustağı Laçın oğluyam. 

Bu doğma yurdumuz Azərbaycanın, 
Üçrəngli bayrağı Laçın oğluyam. 

Hər qarış torpağı lələ bərabər, 

Hər qayası keçmişimdən bir xəbər. 
Özünü sevdiyim bir ana qədər, 
Tərlanlar oylağı Laçın oğluyam. 

Bütün Zəngəzurun, ulu Göyçənin, 
Borçalı elinin, həm də Dərbəndin, 
Dağlıq Qarabağın, gözəl Təbrizin 
Üzünün qaymağı Laçın oğluyam. 

Qələm kədərlənir, ağlayır varaq, 

İndi sahib olub dünənki qonaq. 
Dediyim sözdəki həqiqətə bax, 

O ellər yaylağı Laçın oğluyam. 

Mən Arazam, doğma yurdum talanır, 
Ürəyim alova, oda qalanır. 
Qaysaqlamır, hələ yaram sulanır, 
Pozulmuş növrağı Laçın oğluyam. 


ÇAĞIRIR MƏNİ 

Yenə yada düşüb o doğma yurdum, 
Qartallar yuvası çağırır məni. 
Qəlbimdə dolanır hər cığır, hər iz, 

Hər daşı, qayası çağırır məni. 

Könlümdə bir yığın həsrət, nisgil var, 
Dərdliyəm, gen dünya olub mənə dar. 
Xəyalım çin olsun, Tanrı, nə olar, 
Oymaqlar, obalar çağırır məni. 

Köçəri quşlar da qayıdıb gəlib, 
Bülbülün nəğməsi göyə yüksəlib. 

Öz yaşıl libasın təbiət geyib, 

O yaşıl libası çağırır məni. 

Sel seli hey qovur dərə boyunca, 
Yaman kövrəlirəm bunu duyunca. 
Ətrafa gurultu, səs-küy salınca, 
Sellərin sədası çağırır məni. 

Talada çiyələk yetişib dəymiş, 
Çiçəklər ağacın budağın əymiş. 
Arazam, qismətim, yazım beləymiş, 
Anamın anası çağırır məni. 


75 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


DOST SÖZÜ 

МЛНИМ «БАШАДиР МИМ1.1ИМ» 

АДЛЫ БИР ДОСТУМ ВАРДЫ 

Биз таныш оланда млн Бакыдаидым, o, Ла- 
чында иашаиырды. Биз дост оланда исл Бакыда 
гоншу идик. Танышлывымыз елми-методик 
дискуссииалардан башламышды. O, npoc|)essor 
Аваммлд Абдуллаиевин, млн ııpo(|)cssor Лзиз 
Лфлндизадлнин диссертанты идим. Тез-тез 
змрдшлр, иол злллр, тшдблт сдир, вдмллллр 
тлшлили дзлриндл баш сындырар, дрлкллри- 
миздл бир иахынлашма, говушма шисс едлр- 
дик. . . . 

Здвли, мдлллимлиии, видди алимлиии варды. 1Длм дл шз сшзд, шз 
млнтиги олан адам иди. 1Деч клсдлн члкинмлилн, дтттттттнд тт и тт тт 
сшиллилн, инсап1ары гиимлтллндирлн, длилрллндирлн, севлн, 
гардашлыг әшстлрмлии баварап адам иди. Гоншу олана кими артыг 
бир-биримизл млнлви телллрлл бавланмышдыг. Шшблмизл әлллндл elə 
гаршылаиардым ки, шздни, бизим институтда дрлкли 1 дисс етсин. 
Иолдашларла таныш етмишдим, елми мдзакирлллрин тонгалына шз 
чырпыларыны атыр, млслисин аловланмасында флаллыг әшстлрирди. 
Елми мдталилси варды, мдлллимлик слриштлси варды, мшпјклм 
ирадлси варды. 

Бакыиа злллнл глдлр Лачында müəllim ишллмишди. Башалы 
машыны, зтзлл евллри вармыш. Бунлар млним гулавыма зллиб 
чатанлар иди. Иерлиллри демишдиллр. Онлар зилеиллниб деиирдиллр: 
«Нл варды e Бакыда? Бурада шачан ев алагаг, кариера гураваг? Раиону 
ниил атды?» вл с. 

Башадир мдлллимлл бу 1 дагда тшдблтимиз олмаиыб. Млн ондан 
бу барлдл 1 деч нл сорушмадым, o да млним хасииилтими билиб heç nə 
демлди. Ону билирдим ки, Бакыиа елмл, алимллрл иахын олмаг дчдн 
зллиб. 

Млним шлиатымда чохлу достларым олуб вл инди дл вар; буну де- 
млмлк намлрдлик олар. Лнвлр Аббасов, Акиф Аббасов, Лнвлр Иманов, 
Акиф Иманов, Аидын Ширинов, Рамиз Ллииев, Флрашим Садыгов, 



76 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


ПДашым Гафаров, Октаи Аббасов, Сеиидлли Млммлдоу (егоистллри 
чыхмышам o сырадан). . . . 

Онларын шир бири илл Башадир мдлллими таныш етмишдим. 
Башадир мдлллими севирдиллр. Бу достларым дчдн бир дмуми блшлт 
вар: достлугда слдаглтли олмаг! 

70 иллик шлиатымда газандывым млнлви капиталым бунлар олуб - 
инсан капиталы. 1Деч клс млним глдлр дговллтли ола билмлз. Млн буна 
анд ичирлм! Дмвллтли олдувуму зизллтмирлм вл боинума алырам! 
ИДлиатда бу инсанлардан дрлк оду змтдрмдшлм, исинмишлм, севин- 
мишлм, одланмышам, аловланмышам! 

Башадир мдлллим шагда ддшднддкллрим, ллблттл, чохдур. Биз 
дост идик - адзд дл дрлк досту. ПДлиатда достлар ичлрисиндл млнл 
әшрл севинлнллрдлн лн биринвиси рлштлтлик Ба 1 даддр мдлллими 
әшрмдшлм. 

...Габагвыл мдлллим, әдблд методистлиии илл сечиллн бу 
инсанын раионда ишллдиии мдддлтдл дил-лдлбиииат мдлллимллринин 
ихтисас журналында нечл-нечл млгаллллри чыхмышды. Профессор 
Аваммлд Абдуллаиев (Аллаш 1 длр икисинл рл 1 дмлт еллсин!) Башадир 
мдлллими диссертантураиа глбул етмишди. Башадир мдлллим 
намизлдлик диссертасииасыны вахтында иазыб баша чатдырмышды. 
O, мдхтллиф слблбллр дздндлн мддафил еллил билмлмишди. Млн 
биллн, Лачындан Бакыиа кшчмлиинин млгслди də бу иди ки, мддафил 
етсин, алимлииини давам етдирсин. Лакин шлиат елл злтирди ки, 
Аваммлд мдлллим рл 1 дмлтл зетди вл она иахындан кшмлклик елл- 
илнллр тапылмады.... 350 слшифллик 1 длмин диссертасиианы млн бу 
здн дл елми-методик влшлтдлн чох санбаллы фикир топлусу 1 десаб 
едирлм. 

Аваммлд мдлллим елмдл дл, ндшатда да алим-шлхсииилт кредосу 
илл иашаианлардан иди. Зшзд тох, кшнлд тох. Лзиз Лфлндизадл кими, 
Лбддл Ллизадл кими, Метдди Мсшдизада кими, Лкблр Баирамов кими, 
Абдулла Мсшрабов кими. Аллаш рушуиу шад еллсин Аваммлд 
мдлллимин ки, Башадир мдлллимин методик ахтарышларыны вл 
тапынтыларыны идкслк гиимлтллндирлрди. 

Башадир мдлллимин методист тлфлккдрд шз лксини ашавыдакы 
мшвзуларда, иаздывы млгаллллрдл тапмышдыр: 

1 . Фонетик ТЛ 1 ДЛИЛИН нитг инкишафына тлсири 

2. Рабитлли нитг влрдишллринин инкишаф етдирилмлси 

77 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


3. Бдмллнин гурулушуна згөрл тлпјлили 

4. Синтактик тлгдлил заманы гаршыиа чыхан члтинликллр вл 
онларын арадан галдырылмасы иоллары 

5 . Тлиини сшз бирллшмлллринин тлдриси млслллллри 

6. Шифаши нитгин иазы влрдишллринин формалашмасына тлсири 

вл с. 

«Азлрбаиван дили вл лдлбиииат тлдриси» елми-методик журналы 
o заманлар, илни ötən əsrin 50-60-вы илллртдли та 70-ви илллрин 
лввллллринл кими ııpo(|)cssor Аваммлд Абдуллаиев тлрлфиндлн редактл 
олунурду вл Багдадир мдлллим дл тлмин журналын даими 
лмлкдашларындан иди. 

ИДлмин илллрдл дил-лдлбиииатын тлдриси млслллллриндл 
башлыва дигглт нитг инкишафы проблеминл имнллдиллрди. Бу 
истигамлти мдлиилн едлн бир чох амилллр варды: лввлла, республика 
мдлллимллринл вл педагожи елмл академик Мешди Метдизадл 
рлгдблрлик едирди. Метди Метдизадл 30 ил маариф назири 
ишллмишсб вл ССРИ Редагожи Елмллр Академииасынын тлгиги изви 
иди. Елми санбалы олан пифуз сагдиби иди. Багдадир мдлллими дл чох 
иахшы таныиырды. Нитг инкишафы проблемллрини зениш 
арашдырмаг шмр клсин баш чыхардывы сагдлллрдлн деиил. Елл 
индинин 1031ДПДЛ дл мдлллимллримиз шазирдллрин нитгини инкишаф 
етдирмлиин структур-млзмун хлритлсини иахшы билмирллр. Лакин 
Багдадир мдлллимин млгаллллриндл, гдабелл диссертасииасында 
слсдлн, сгоздлн, Ы 1 ,мллдлн млтнл довру шифаши вл иазылы гурулан 
инкишаф хлтти нитг инкишафы методолозииасы саиылыр. Багдадир 
мдлллимин o заман млшвул олдуву елми-методик сагдл бу здн иенл 
актуалдыр. Бу сагдлни млн давам етдирирлм. Дост, иолдаш, сирдаш, 
гардашлывымызда бу амилин дл ролу варды. Биз нитг инкишафы илл 
тлфлккдр инкишафыны вахтында длрк етмишдик. Тллссдфллр олсун 
ки, индинин адздндл дл elə мдлллимллр вл алимллр вар ки, Багдадир 
мп,лллимин орфоепииаиа аид биликллриндлн вл иаздыгларындан 
ашавы слвииил ндмаииш етдирирллр. 

O заманлар шифаши вл иазылы иншалар нитг инкишафында зирвл 
саиылырды. Башадир мдлллимин бу барлдл згөзлл фикирллри варды. 
Бунлардан бири ыј,мллни зенишллндириб млтнл чевирмлклл бавлы 
методика иди. Дизлри аиры-аиры анлаиышлары бир дмумидл 
интеграсииа етмлк иди. Млслллн, ана, Butuh, исзир, мддафии, говлад, 


78 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


борт> млфшумларынын шазирдллрл лексик 
млнасыны лввллвл ачмавы, сонра онлары 
ватид мговзуиа уивун иахынлашдырмавы вл 
нлтивлллрлл тамамламавы тапшырмаг бу зи,н 
нл глдлр гиимлтли вл нл глдлр актуалдыр. 

Азлрбаиван дили длрсллриндл тест 
тапшырыглары илл ишллмлк билиил 
шесабланан стратезииадыр. 1 Деч бир савлам 
млнтигл лсасланмыр. Она змрл ки, дил 
тлдрисинин апарывы истигамлти 

коммуникативликдир, шалбуки, тест 
тапшырыглары информативлиил хидмлт едир. Информативлик шазирд 
беининин биликллрлл идкллнмлсидир. Нитг инкишафы башлыва 
млгслд олмалыдыр. Чднки дил инсанлар арасында днсииилт 
васитлсидир. Демлли, дилин лзлли влзифлси днсииилтдир. Днсииилт 
и,чи,н сшз, Ы1,млл, млтн лазымдыр. Демлли, шазирдллрин нитгини 
рабитлсиз вл рабитлли млтнллрлл силашландырмаг М.Л.Сабирин 
бл1дри-тлвилллрини млнимслмлк кими анлашылмалыдыр. Бурада шлм- 
ышс сшзллр, тлмвинс бирллшмлллр, тлмвинс вдмллллрин довурдуву 
длрин млналар вар. 

Шазирд нитгини Азлрбаиван, фарс, pye вл с. лдлбииатына даир 
ндмунлллрлл ЗЛНЗИНЛЛШДИрМЛКЛЛ лдлби тлллффдз ВЛ Д1Д331ДП иазы 
нормаларыны млнимслмлк Башадир мдлллимин амалы иди. Бу арзуну, 
бу амалы млн бир шлмфикир, дост олараг инди дл давам етдирирлм. 
Аллаш она глни-глни рлтмлт еллсин! 

Балаларымыз да бизим достлувумузу давам етдирирллр. Бир- 
бирллринл чох мсшрибапдырлар. Халид, Рафиг, Тофиг, Исзлндлр 
бизим мдлллимлииимизи давам етдирмлслллр дл, дрлкллримизи o 
010И1ДК саф млшлбблтлл вошдурмавы давам етдирирллр. Аллаш 
Батадир мдлллимин балаларына шдиатда увур газандырсын. Онларын 
увурлары млнл вл бизл олан севзи вл саивыларыны аловландырыр. O 
аловланан атлш бизим ирлкллримиздир. 

Вагиф Тапдыг оы 1 у Гурбанов, 
pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru 



AXTAR BABALARI 


79 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


ƏHMƏDOV ALXAN ƏHMƏD OĞLU 

1891-ci ildə Laçın rayonunun İmanlar kəndində doğulub boya-başa 
çatmışdır. Alxan kişi bütün el-obada sayılıb-seçilən, çox mehriban, ədalətli, 
üzü nurlu bir kişi kimi tanınmışdır. Alxan kişinin 5 qardaşı - Əsəd, Əmir- 
xan, Sərxan, Dəli Məmməd, birinin adı bəlli deyil və iki bacısı - Balaxanım, 
Mina olmuşdur. Alxan kişi 5 qız övladını halal zəhməti ilə böyüdüb ev-eşik 
sahibi etmişdir. İndi qızları Tümən, Urquya, Sərfinaz və Avşəkər də həyatda 
yoxdular, haqq dünyasına qovuşublar. Qızı Əhmədova Yetər isə hal-hazırda 
Ağdam rayonunun Zəngişalı kəndində oğlu Hüseynlə birgə yaşayır. 

Alxan kişi 1 935- 1936-cı illərdə Ağdam rayonunun Zəngişalı kəndinə 
köçmüş və ömrünün sonunadək burada ömür sürmüşdür. Ağdam rayonunda 
yaşadığı dövrdə oxumadan, heç bir təhsil almadan baytarlıqla məşğul olmuş, 
insanların mal-qaralarına təmannasız xidmət göstərmişdir. Onun şəxsi mal- 

qarası çox olduğundan qapısına oğurluq məqsədi 
ilə gələnlər də vannış. Bir dəfə həyətə oğru 
girdiyini hiss edən Alxan kişi oğrudan əvvəl 
tövləyə girərək gizlənir. Oğru tövləyə girib qoçları 
seçərkən Alxan kişi ən kök qoçu götürüb oğruya 
uzadır və deyir: “Ala keçəl, ala keçəl”. Əl atıb 
qoçu ondan alan oğru elə başa düşür ki, Alxan kişi 
onunla gələn oğru yoldaşıdır. Alxan kişi həmin an 
əl atıb oğrunun xirtdəyindən elə sıxır ki, oğrunun 
elə yerindəcə ürəyi gedir. Alxan kişi onun ayağına 
buxov vuraraq evə gətirir, qabağına mis qabda 
doğrama qoyub deyir: “Alxanın tələsinə 

düşməmisən hələ. Düşdün gəlməzsən həvəsə”. Bu 
əhvalat hələ də el arasında danışılır. Kəndin ağsaq- 
qallarından aldığımız məlumata görə, belə hadisələr dəfələrlə təkrarlanır və 
oğrular bir daha Alxan kişinin yaşadığı əraziyə ayaq basmırlar. 

Alxan kişini sağlığında görənlər onu ucaboy, enlikürək, fiziki cəhətdən 
çox güclü bir insan kimi xatırlayırlar. Nurani görkəmə malik olsa da yeri gə- 
ləndə həddindən artıq zəhimli görünənniş. Təsadüfi deyil ki, heç vaxt qorxu 
nə olduğunu bilməyən Alxan Əhmədov gənc yaşlarında bir müddət görkəmli 
Azərbaycan milyonçusu və xeyriyyəçi Musa Nağıyevin mühafizəsində xid- 
mət göstərmiş, indiki adla desək, onun “cangüdən”lərindən biri olmuşdur. 

Alxan kişi 1972-ci ildə dünyasını dəyişmiş və Ağdam rayonunun Zən- 
gişalı kəndində dəfn edilmişdir. 



80 





Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Ölümündən uzun illər keçməsinə baxmayaraq Alxan kişini nəvələri, nə- 
ticələri, kötücələri, onu tanıyanlar və haqqında eşidənlər hər zaman anır, ya- 
da salır. 


Təqdim etdi : Hüseyn ƏHMƏDOV 


KİTAB RƏFİ 


“ZƏNGƏZUR TOPONİMLƏRİ” 

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin To- 
ponimiya Komissiyasının üzvü, şair-publisist 
Musa Urudun bu kitabı Vətənimizin ən qədim və 
zəngin tarixə malik bölgələrindən biri olan Zəngə- 
zurun yer-yurd adlarının tədqiqinə həsr edilmişdir. 

Bölgədəki 838 toponimin ətraflı izahı verilən bu 
kitabı müəllifin elmi-publisistik “Zəngəzur” kita- 
bının ikinci hissəsi də hesab etmək olar. Kitabda 
müasir eranın əvvəllərindən ta çağdaş günümüzə 
qədərki mənbələr, sənədlər, elmi ədəbiyyat və xati- 
rələr, habelə yerli sakinlərin məlumatları əsasında 
Zəngəzurdakı toponimlərin tarixi, etimologiyası, bölgənin mədəni-etnoq- 
rafik mənzərəsi ətraflı tədqiq edilmiş, bu qədim türk torpaqlarında yaşayan 
insanların həyatı, məişəti və mübarizəsi toponimlərin dili ilə oxuculara çat- 
dırılmışdır. Kitab bölgənin tarixi, toponimiyası, mədəni-etnik xüsusiyyətləri 
ilə maraqlanan alimlər, tədqiqatçılar, tələbələr, habelə geniş oxucu ictimaiy- 
yəti üçün nəzərdə tutulmuşdur. 



81 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Təranə VAHİD 

İKİ HEKAYƏ 

MÜHARİBƏ, NƏNƏM VƏ İTƏN VAXT 

Vaxt nənəmi götürüb apardı, bəs 
müharibəni kim aparacaq?.. 

Yaddaşımı qurdaladım, nənəmin boğçası çıx- 
dı. Boğçadan rəngi qaçmış, dörd qatlanmış bir ka- 
ğız tapdım. Kağızda kiril əlifbası ilə alt-alta bu 
sözlər yazılmışdı: 

... Qarabağın ölüm tarixləri çoxdur... 

... Qarabağ - bir ovuc torpaq da deyil... 

... Qarabağ - Vətəndir, dağı-daşı, kolu-kosu, odu-ocağı, eli-obası, pisi- 
yaxşısı ilə ... 

Şuşa-Laçın əldən gedəndə baharın oğlan çağıydı. Bu vaxtlar Qarabağda 
qan qaynayır. Amma Xocalı qanımızı elə qaraltmışdı ki, o bahar qan qay- 
namadı. 

Boğçadan nənəmin günəşə oxşar gülümsər çöhrəsi boylandı. Deyəsən, 
darıxmışdı, sağlığında olduğu kimi, “cincili balam”- deyib kefimi açdı. 

Yalan olmasın, üstündən bir ömür keçsə də, hələ də “cincilim” sözünün 
mənasını bilmirəm. Bildiyim odur ki, ota, ya da çiçəyə oxşayan bu söz dün- 
yanın ən yaxşı sözdür. 

Nənəmlə hal-əhval tutandan sonra boğçanın qırağında oturdum. İndi 
sizi də bir xatirəyə qonaq edib nənəmin hekayətini danışacağam. 

Nənəm dünyanı görə-görə xeyli kələf sarımışdı. Üç qardaşı İkinci Dün- 
ya müharibəsinə gedib geri qayıtmamışdı. Nənəmin sirli bir sandığı vardı. 
İllər boyu açılmazdı. Açanda qiyamət qopardı. Qardaşlarının şəkillərinə ba- 
xanda nənəmin ürəyi gedərdi. Odur ki, sandığı açıb nənəmin ürəyini qanat- 
mağa heç kimin ürəyi gəlməzdi. Nənəm yana-yana “Hitlerin ağzında it yat- 
sın, üç qardaşımı uddu” - deyib gorbagordan qisasını belə çıxardı. 

Nənəm qocalsa da, əldən düşməmişdi. Evini-eşiyini ha özündən deyən 
qız-gəlindən səliqə-sahmanlı saxlayırdı. Ona görə də nənəmgilin evi muzeyə 
oxşayırdı. Kimsə cürət edib nənəmin ni z amını poza bilməzdi. Amma ermə- 
nilər nənəmin ni z amını pozdular... 


NƏSR 



82 



Laçın yurdu - №3(10), 2013 


... Axşamçağı qaçaqaç düşdü. Nənəm özünü itirmişdi. Başıalovlu qapını 
açıb içəri keçdi. Mən də kölgə kimi nənəmi izlədim. Nənəm babamın 
divardan asılmış şəklinin qarşısında dayanıb dodağının altında nə isə mızıl- 
dandı. Bilmirəm, dua edirdi, yoxsa babamla halallaşırdı, Allah bilir; bəlkə 
də babamdan, həmişəki kimi “a kişi, gedim-getməyim?” - deyə, icazə 
istəyirdi. 

Bu yerdə mütləq deməliyəm ki, babam Böyük Vətən Müharibəsindən 
orden-medalla yox, bir ətək qəlpə ilə qayıtmışdı. Ömrünün sonunacan mü- 
haribənin yaraları ondan əl çəkmədi, qəlpələr babamın axırına çıxdı. Şəkildə 
də narahat görünürdü. Nənəm hələ də babamın şəkli qarşısında nə isə de- 
yirdi. Amma sözünü sonacan deyə bilmədi, mərmi haradasa lap yaxında 
partlayıb nənəmin “söhbətini” yarımçıq qoydu. 

Aləm yenə qarışdı. Nənəm həyətə qaçdı. Kənd çalxalanırdı... Elə bil, 
adam ölmüşdü. Yox, bu dəfə adam ölməmişdi, bu dəfə kənd ölmüşdü, yer- 
dən götürəni yox idi. Şər qarışdıqca insanların xofundan, təlaşından itlər 
səs-səsə verib uzun-uzadı ulaşırdı... 

Evdən çıxanda nənəm hıqqına-hıqqına çörək təknəsini gətirib düz qapı- 
nın ağzına qoydu. Dedi ki, heç kim bu çörəyi tapdayıb keçməz. Bu sözləri 
nənəm dedi. O nənəm ki, 1918-ci ildə ermənilərin bizə tutduğu divanı, qan 
gölməçəsini, diri-diri yandırılan insanların cəsədini gözləri ilə görmüşdü. 
Amma bu dar macalda - erməni toplarının mərmiləri altda nənəm yaddaşını 
itirmişdi. Həm də nənəmə elə gəlirdi ki, Leninin qurduğu oraq-çəkicli şura 
hökuməti erməniləri adam eləyib, sadəlövh nənəm... Qapı örtüldü. Təknə 
qapının o üzündə qaldı. Nənəm şəməngül gözləri ilə üzümə baxıb qorxacaq 
səslə dedi: 

- Nənə qurban, bu gün-sabah qayıdacağıq. 

Ümidsiz-ümidsiz nənəmin sözünü təsdiqlədim. 

Nənəm heç vaxt kəndlərindən kənara çıxmamışdı. Düzdü, babam sağ 
olanda ona qoşulub pay-piyada qonşu kəndlərin xeyrinə- şərinə gedərdi, am- 
ma uzağa getməzdi. Maşın minəndə ürəyi bulanardı. İndi əlacını Allah kəs- 
mişdi. Kəndin ortasında kurzavoy maşının arxa qapısını açıb əvvəlcə qoca- 
qarıları tələsik maşına yığdılar. Nənəm maşına qalxanda qocalar səs-səsə 
verib ağı dedilər, qımıldanıb ona da yer elədilər. Nənəm təlaşlı gözləri ilə 
ətrafa baxırdı. Bilmirəm maşının dərdi onu götürmüşdü, yoxsa qoyub gəl- 
diyi ev-eşiyinin... 

Kənd maşına “köçüb” qurtarandan sonra hay-haray kəsildi. Qənimət 
kişinin kal səsi eşidildi: 

- Ədil kişi getmir! 


83 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Hamı bir anda diksindi. İki-üç nəfər Ədilgilə tərəf qaçdı. Bir azdan 
qaçdıqları kimi də geri qaçdılar. Bircə kəlmə dedilər: “Ədil kişi gəlmədi”. 
Başını itinniş şaşqın adamlar ermənilərin atdığı alazanın işığında Ədil kişini 
yaddaşlarından itirdilər. 

Kənd işıqlandı. Əslində bu qıpqırmızı mərmi qaranlığı yarıb düz kəndin 
ürəyinə sancıldı. Maşının yerindən tərpənməyi ilə adamların eyni vaxtda 
səs-səsə verməyi bir oldu. 

Kənd sonuncu dəfə xorla oxudu... 

Maşın kənddən qaçdıqca maşındakıların ürəyi kəndə tərəf qaçırdı. Get- 
gedə nənəmin vəziyyəti pisləşirdi. Sən demə, nənəmdən də pis gündə olan- 
lar varmış. Maşın sıldırımlı döngədə nəfəsini sıxıb dönəndə Nənəş arvad 
dəli kimi havalandı. Oğlunu inişil ermənilər dağda öldürmüşdülər. Yazıq 
arvad qəfildən balasını qoyub getdiyini anlayıb hamının gözü qarşısında dəli 
oldu. Maşın vahimədən diksindi. Amma dayana bilmədi, döngəni dönüb da- 
yandı. Hər yan zülmətə bürünmüşdü. Nənəş arvad qışqırırdı, saçını yolurdu, 
ağzına gələni danışırdı. Alazanlar, toplar, avtomatlar şaqqaşakla atırdı. 

Maşındakılar gah kəndi ağlayırdılar, gah Ədili, gah da Nənəşi... 

Tərs kimi yağış da başlamışdı. Qaranlıqda nənəm canlı meyitə oxşa- 
yırdı. Ürəyi bulanırdı, başı bulanırdı, dünya bulanırdı... 

Yağış kimi həzin-həzin ağı deyən arvadlara qoşula bilmədiyindən ürəyi 
hökm edirdi yerindən çıxsın. Bir ara hörüyümü dartışdırıb qulağıma pıçıl- 
dadı: 

- Nənə qurban, hələ çox var? 

Guya harada olduğumuzu bilirdim. 

- Az qalmışıq - dedim. 

Nənəm dediyimə inandı. Bircə onu bilirdim ki, arana tərəf gedirik. Get- 
gedə dağdan enirik, gedə-gedə yazıqlaşırıq, gedə-gedə zülmət qaranlığın 
içində itirik. 

Nənəş arvadın əl-qolunu dəsmalla bağlamışdılar. Özünü maşından ata- 
cağından qorxurdular. İndi də hamı dərdini unudub onu ağlayırdı. Birdən 
Nənəş arvad çırpındı, səsini başına atdı: 

- Ay camaat, Ədilin səsini eşidirsiz? ! 

Hamı nəfəsini içinə çəkdi. 

Elə bil, uzaqdan, çox uzaqdan Ədil kişinin səsi gəlirdi: 

- Ə, hara gedirsiz, ay evi yıxılmışlar, ölüm ölümdü, qağa, ə, vallah 
nahaq gedirsiz ! ! ! 

Maşın qaranlıqda yolunu azdı, biz hamılıqla vətənimizi itirdik... 

Nənəm o köçdən sonra çox yaşamadı. Dərdini götürüb heç kimlə halal- 
laşmadan çıxıb getdi. İllər keçdikcə hər gün köç bir az da seyrəkləşir. “Çaş- 


84 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


qın köç” tablosu isə ürəyimin divarından elə asılıb ki, axşam-səhər yolum 
köçün içindən, köç içimdən keçir. 

Yaddaşımı qurdaladım. Nənəm boğçası çıxdı. Bu boğçanın içindən 
çıxan bir xatirə idi. Görün yaddaşımda Qarabağla bağlı nə qədər xatirələr, 
qatı açılmamış dərdlər, ürəyimin qanı ilə çəkilmiş tablolar var. 

Yaxşı ki, yaddaşımız hələ üstümüzdədir... 


TAPILMAYAN TORPAQ 

... Bir yığın adam yağışın altında əsir-yesir olub Qəribin son arzu- 
sunu axtarırdı... 

Yağış yağırdı. Axır vaxtlar belə yağdığı heç olmamışdı. Amma yağışa 
məhəl qoyan kim idi... Ayağı yer tutan selin-suyun içində Qəribgilin ko- 
masına tərəf qaçırdı. 

Komanın qənşərinə çathaçatda Qoca Müslümün ayağı büdrədi, az qala 
üzüqoylu lehmənin içinə yıxılacaqdı. Kimsə qolundan tutub: 

- Yavaş, ağsaqqal, getmişdin - dedi. 

Komanın ağzına yığışan adamlar bir anda kənara çəkilib Qoca Müslü- 
mə yol verdilər. O da dimdiyindən su damcılayan kepkasını tələsik çırpıb 
içəri keçdi. Komanın ortasında Qəribi üzü qibləyə uzatmışdılar. Qonum- 
qonşunun kişiləri bir tərəfdə boyun-boyuna verib oturmuşdular. Küncün 
birində iki-üç zənən xeylağı Qəribin dilsiz-ağızsız arvadı Güləvətini kiridə 
bilmirdi, bayırdakı leysan kimi elə bir ucdan yumub tökürdü. 

Qoca Müslüm Qəribin baş tərəfində yerə çömbəlib kepkasını yanma 
qoydu, boynunu Qəribə tərəf uzadıb titrək səslə: 

- Olmasın azar, ay Qərib, birdən-birə nə zaval dəydi sənə? - dedi. 

Qərib Müslümün sözlərini eşitsə də, cavab verə bilmədi, həyəcanlandı, 

təngnəfəs oldu, gözlərinin həlqəsi bir az da genəldi. 

Yusif kişi dərdli-dərdli Müslümə baxdı. Bu, o demək idi ki, iş-işdən 
keçib, evimiz yıxılıb, Qərib də belə gedir... 

Çöl-bacadan arvad-uşağın kəsik-kəsik vay-şivəni eşidilirdi. Müslüm 
Qəribin dərisi sümüyünə yapışmış əlini ovcunun içinə alıb kövrəldi. 

- Ə, uşaqlara denən kəssinlər səslərini, Allaha şükür, Qəribin heç zadı 
yoxdu. Azarlayıb da... Rasim doxdur hanı ə?! - deyib çuxura düşmüş göz- 
ləri ilə adamların arasında həkimi axtardı. 

Bu dəfə Yusif kişinin kal səsi eşidildi: 

- Azca əvvəl gəlib Baxşəlinin nəvəsinin üstünə apardılar. Uşağı it tutub. 
Dərd dərd üstə gəlir, ay Müslüm. Sən deyəni o da dedi, dedi, kəndi-kəsəyi 


85 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


yadına salıb, bir balaca ürəyi dolanıb Qəribin. Başqa heç nəyi yoxdu, bu gün 
sabah yaxjı oluf ayağa durajax. 

Yusif kişi bu sözləri deyib dizlərini qucaqladı ki, yıxılmasın. 

Alış Yusifin sözlərini eşidib şenlik yaratmaq istədi: 

- Qardaş, o sizi-bizi yaradan Allah haqqı, o gün durduğum yerdəcə dün- 
ya başıma dolandı, az qala ölmüşdüm. 

Qərib inildədi, nə isə demək istədi, boğuq, dolaşıq iniltidən başqa heç 
nə eşidilmədi. 

Yusif kişi ürəyində özü ilə danışdı: 

- Kopolunun dünyası, Qərib gedir, biz də gedəjəyik. Bu boyda dərdlə 
yaşamaq olar? Vallah, olmaz. Allahın altında ölüf öz dağlarımızda qalaydıx. 

Qərib yenə inildədi, nə isə demək istədi, bacarmadı. Əli-ayağı kimi, di- 
lindən də elə bil daş asılmışdı. Bircə çuxura düşmüş gözləri yaşayırdı, bu 
gözlərdə də ölümün kölgəsi dolaşırdı. 

Şər qarışanda adamlar seyrəkləşdilər. Ağsaqqallar Güləvətini birtəhər 
dilə tutub balaları ilə qardaşıgilə yolladılar, özləri də boyun-boyuna verib 
Qəribin keşiyini çəkdilər... 

...Gecədən xeyli keçirdi. Leysanın altında bütün düzəngah yuxuya get- 
mişdi. Qəribin yayda qaraladığı komanın damı payızda etibarlı çıxmamışdı. 
Ələ keçən vedrə, qazan, vanna nə varsa ortalıqdaydı. Damcılar damırdı, 
qablar dolurdu, arabir kimsə taxta qapını cırıltıyla açıb suyu şappıltıyla çölə 
atırdı. 

Qəribin gözləri açıq olsa da, əslində aydın, çox aydın bir yuxu görürdü. 

...Yenə uşaq idi. Anasının yanma düşüb harasa gedirdi. Tez-tez də ba- 
şını qaldırıb anasından soruşurdu: 

- Hələ çox var? 

Anası da həmişəki kimi onu ovundururdu: 

- Azca qalıb, lap az. 

Birdən yolları qurtardı. Uçurumun ucunda dayandılar. Anası dönüb 
gəldikləri yola baxdı. Gəldikləri yolun torpağı bir ucdan axıb gedirdi. Anası 
əlindən tutub titrək səslə dilləndi: 

- Heç qorxub eləmə, səni qara yarğana verməyəcəm ha, yol qurtara bil- 
məz, bu yolun bir yolu olmalıdır, mütləq olmalıdır. 

Amma yol nə gəzirdi... 

...Açıq gözləri oyandı. Dirəkdən asılmış lampanın öləzimiş işığı komanı 
işıqlandırdıqca Qərib qarğıdan hördüyü divarlarda titrək kölgələr görürdü. 
Bu kölgələr başı vurulmuş quşlara oxşayırdı. Əvvəlcə qorxdu, qışqırmaq 
istədi, ancaq kölgələr bir andaca doğmalaşdı. Elinin, obasının yorulub əldən 
düşmüş, dərddən, xəcalətdən, danlaqdan başını itirmiş kişilərinin kölgəsini 


86 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


tanıdı. Bu başsız kölgələr Qəribi ürəyinin kötüyünəcən yandırdı. Ürəyi su 
istədi, öz dağlarının, öz bulaqlarının, öz dərələrinin suyunu. Allahın altında 
bircə ovuc içəydi öz dağlarının suyundan, bircə ovuc... 

... Səhərə yaxın ölüm komanın açıq yanavından sivişib Qəribi səssiz- 
səmirsiz apardı... 

... Yağış yağırdı, adamlar yağışın altında əsir-yesir olub Qəribin son 
arzusunu axtarırdılar. Qoca Müslüm qonşu kənddən gətirdikləri mollanın 
başını qatıb mərasimi bir az da uzatmaq istəyirdi: 

- Bacıoğlu, Allah erməninin evini yıxsın! Qara nəhrdən əsən külək bizi 
öz torpaqlarımızdan qoparıb bu yerlərə atan gündən torpağımız kimi taleyi- 
mizi də itirmişik. Torpaq yaman şeydi, bala! O yerlərdən ayrı düşəndən 
dəfimiz dönüb. Başına dönüm, oğul, rəhmətə gedən yaxşı, ifallı adam idi. 
Ermənilər kəndə top-tüfənglə girəndə rəhmətliyin heç nəyə gücü çatmadı. 
Əl yalın, yollar bağlı, bir ovuc torpağı dəsmala büküb özüylə gətirdi ki, bu 
torpağa sığınıb yaşasın. Əl-ayağa keçməsin deyə, tez-tez yerini dəyişirdi. 
Hamıya da and verinniş ki, öləndə o torpağı gözümə tökün, yoxsa, bundan 
da betər günə qalarsınız. Qəfil xəstələndi, evi yıxılmışın oğlu, dili batdı, 
torpağın yerini deyə bilmədi. Səhərin gözü açılandan ayağı yer tutan torpaq 
axtarır, harada gizlədib, hara qoyub, tapılmır ki, tapılmır. 

Molla gün günorta olana kimi gözlədi, sonra gün əyildi, qaş qaralanda 
işin çox uzandığını görüb çıxıb getdi. 

Neçə illərdi ki, yağış yağır, neçə illərdi ki, ölüm komalardan, daxma- 
lardan, qazmalardan adamları daşıyır, neçə illərdi ki, bir milyon adam 
Qəribin son arzusunu axtarır. Neçə illərdi ki, yağışın altında Qəribin cəna- 
zəsi gözləyir... Lap üzə durub. Torpaq tapılmır ki, tapılmır... 


KİTAB RƏFİ 



“ÖMÜR BİTƏR, YOL BİTMƏZ” 

Kitabda qədim oğuz yurdu Güləbirdin tarixi 
keçmişi, orada yaşamış nəsillərin şəcərəsi, son üç 
yüz ildə baş verən istimai- siyasi hadisələr, erməni- 
lərin işğalçılıq siyasəti, Güləbird kəndinin döyüş- 
çüləri, şəhidləri, əhalinin məşğuliyyəti, adət və 
ənənələri, ayrı-ayrı şəxsləri, habelə kənddə təhsil, 
mədəniyyət və s. barəsində müfəssəl məlumatlar 
verilmişdir. 


87 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


POEZİYA 


Namiq ZAMAN 



GƏLƏRƏM, DAĞLAR, 
GƏLƏRƏM... 

Sizsiz yetim quzu kimi 
Mələrəm, dağlar, mələrəm. 

Bir gün olar dönüb sizə 
Gələrəm, dağlar, gələrəm. 

Yenə alov, od olaram, 
Dərdə-qəmə yad olaram. 
Sevinərəm, şad olaram, 
Gülərəm, dağlar, gülərəm. 

Həsrət ağartdı başımı, 

Aldı əldən yaddaşımı! 
Gözlərimin qan-yaşını 
Silərəm, dağlar, silərəm. 

Könül hər diyarı sevmir, 

Tale, mən deyəni demir! 

Öz ömrümdən sizə ömür 
Dilərəm, dağlar, dilərəm. 

Burda ömrü verib yelə, 

Gün keçirrəm elə-belə. 
Qədrinizi indən belə 
Bilərəm, dağlar, bilərəm. 

Yerə vurdular dizimi, 

İndi tanıdım “özüm”ü. 

Yenə siznən hər sözümü 
Bölərəm, dağlar, bölərəm. 

Ümidim yox gələm... Heyhat - 
Gəlsəm yenə qaynar həyat! 
Namiq deyər, onda rahat 
Ölərəm, dağlar, ölərəm!.. 


LAZIM GƏLƏRSƏ 
İndi çoxları deyir ki, 

“...lazını gələrsə, torpaqlarımızı 
işğaldan azad edərik!” 

Dedim: bu rəzalət dəyir şəstimə, 
Alçaqlar millətin durub qəsdinə. 
Dedim ki, yeriyək düşmən üstünə, 
Dedilər: - darıxma, lazım gələrsə... 

Elə ki, bir işi görmək istədik, 

“Lazım” gəlməsə də, lazım bilirik. 
Cəsarət sarıdan, qeyrət sarıdan 
Biz “ağır oturub, batman gəlirik.” 

Yada yalaq olduq, doğmaya qənim, - 
Qəm yedi qəlbimi, üzüm gülmədi. 
Dadma yetmədi ölüb-itənin, 

Hardasa yubandı, “lazım” gəlmədi. 

Bilmirəm bu “lazım” kimdi, nəçidi, 
Ona harayımmı, sözümmü çatar. 
Bilmirəm dözümün həddi neçədi, 

Sonu gözləməyə dözümmü çatar! 

Qorxuram, tale də üzə gülməyə. 

Bu “səbir”, bu “təmkin” lüzumsuz ola. 
Qorxuram axırda “lazım” gəlməyə, 
Lap elə gəlsə də, lazımsız ola! 


88 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


KİMLƏR KEÇDİ BU DÜNYADAN 



O, YARADICI İNSAN İDİ 

Əhmədov Tofiq Bəşir oğlu 1934-cü ildə Laçın 
şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdik- 
dən sonra 1952-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsər- 
rüfatı İnstitutuna daxil olmuş, 1957-ci ildə tam 
kursu müvəffəqiyyətlə bitinnişdir. 

İnstitutu bitirdikdən sonra Laçın rayonuna tə- 
yinat almış və gənc mütəxəssis kimi öz ixtisası üz- 
rə aqronom vəzifəsində işləməyə başlamışdır. 

1959-cu ildə Laçın şəhər orta məktəbində 
müəllim işləmiş, 1961-ci ildə isə Laçın şəhər l№li 
orta məktəbinə tədris hissə müdiri təyin edilmişdir. 

1966-cı ildə Laçın Rayon Partiya Komitəsinə təlimatçı təyin edilən 
T.Əhmədov 1968-ci ildə “Laçın” qəzetinin kənd təsərrüfatı şöbəsinə müdir 
vəzifəsinə irəli çəkilir. Peşəkarlığı və işgüzarlığı sayəsində 1980-ci ildə 
məsul katib, 1988-ci ildən isə redaktor müavini təyin edilir. 

25 il jurnalist kimi fəaliyyət göstərən T.Əhmıdov 1979-cu ildən SSRİ 
Jurnalistlər İttifaqının üzvü olmuşdur. 

Müxtəlif səpkili yazıları hər zaman rayon sakinləri tərəfindən ehtiramla 
qarşılanmış, yaxşı mənada diqqəti cəlb etmişdir. Rayonun bütün kəndlərini, 
müəssisə və təsərrüfatlarını bir-bir gəzərək qabaqcıl işçilər, zəhmət adam- 
ları, eyni zamanda nümunəvi müəssisələr haqqında silsilə yazılar, maraqlı 
oçerklər qələmə almışdır. 

T.Əhmədov bütöv xarakterli, şəxsiyyəti uca, sözü ötkəm, uzaqgörən, 
ədalətli, intellektual səviyyəli, ixtisasını gözəl bilən, xəyalı həmişə axtarışda 
olan jurnalist olmuşdur. Düzü-düz, əyrini-əyri yazmış, sənətdə heç kəsi tək- 
rarlamamış, həmişə özü olmuşdur. Yəqin ki, jurnalist üçün bundan böyük 
ucalıq ola bilməz. 

Hər zaman öz qələmi ilə xalqına xidmət etmiş, yaradıcı, yaşadıcı insan 
olmuşdur. Xoşbəxt o insandır ki, ulu Tanrı tərəfindən onun qismətinə xeyir- 
xahlıq kimi gözəl, nəcib pay düşür və bu xoşbəxtlik bütün həyatı boyu onun 
alın yazısına çevrilir. Xeyirxah adamın qəlbi incə, ürəyi kövrək, başı uca 
olar. Tofiq müəllim belə bir insan idi. 

T.Əhmədov xeyirxah bir insan olduğu kimi, həm də gözəl ailə başçısı 
idi. Övladlarının təlim-tərbiyəsi ilə ciddi məşğul olardı. 

Həyat yoldaşı və 4 övladı Bakı Dövlət Universitetini bitiriblər. 


89 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Bütün insanlar ömrü boyu həyatının baharını axtarır. Amma T. Əhmə- 
dov 1992-ci ilin baharını Laçınsız yaşadı. Təbiətin ən gözəl vaxtında-fəslin- 
də torpağın sinəsini bahar çiçəkləri bəzədiyi, ana təbiət yaşıl donunu geyin- 
diyi bir vaxtda cənnətə bənzəyən Laçından çıxan qəm karvanında T. Əhmə- 
dov da Bakıya gəldi. Ömrünün sonuna qədər Bakıda yaşadı. 

1992-ci il iyul ayında Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirli- 
yində “Kommersiya-informasiya” xidməti şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin 
edilmişdir. 1999-ci ilə qədər həmin vəzifədə çalışmış, sonra təqaüdə çıx- 
mışdır. 2 1 il Laçınsız yaşadı. Həmişə inamla deyirdi ki, vaxt gələcək Laçın- 
dan çıxan qəm karvanı toy-bayramla geri dönəcək. Laçın həsrəti ilə yaşayan 
T.Əhmədov 25 dekabr 2012-ci ildə ömrünün 79-cu baharında dünyasını də- 
yişdi. Amma onu tanıyanların xatirəsində əbədi yaşayır və yaşayacaq. 

K.RƏHMANLI 


ZİYALILARIMIZ 


MÜƏLLİM ÖMRÜ 

Kifayət Sadıqovanın ilk dəfə əlinə jurnal gö- 
türüb sinfə girməsindən 40 il ötür. Bu illər onun 
pedaqoji fəaliyyətinin müxtəlif pillələrini əhatə 
edir. Ona görə də Kifayət müəllimənin əmək fəa- 
liyyətinə, keçdiyi enişli-yoxuşlu yollara qısaca diq- 
qət yetirək: 

Sadıqova Kifayət Hüseyn qızı 1949-cu ildə 
Laçında dünyaya göz açmış, Laçın şəhər 1№-И or- 
ta məktəbini bitirdikdən sonra Bakı Dövlət Univer- 
sitetinin (indiki BDU) filologiya fakültəsinə qəbul 
olmuşdur. Universiteti bitirdikdən sonra 1974-cü 
ildə təhsil aldığı məktəbdə öz ixtisası üzrə dərs deməyə başlamış, az sonra 
2№-li orta məktəbdə müəllimə, təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini 
vəzifəsində çalışmışdır. Zəngin mütaliəsi, mehribanlığı, doğruluğu, prinsi- 
piallığı, insanlara qarşı qayğılı, həssas olması onu həmişə fərqləndirib, nü- 
fuzunu artırıb. 

Bir müddət Laçın rayon Komsomol Komitəsində və Laçın rayon Parti- 
ya Komitəsində çalışsa da, Kifayət Sadıqovanın əsas ömür yolu müəllim- 
liklə bağlıdır. 

Bu başdan deyək ki, ali təhsilli müəllimin hər birinin diplomunda ona 
ancaq müəyyən peşə, ixtisas verildiyi qeyd edilir. Yaxşı müəllim olmaq. 



90 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


yenilikçi olmaq, təşkil etmək, tələb etmək qabiliyyətinə malik olmaq xüsusi 
diplomla müəyyən edilmir. Ona görə müəllim işləmək böyük məsuliyyət tə- 
ləb edir. 

Ulu öndər Heydər Əliyev demişdir: “Müəllim dünyada yeganə şəxsiy- 
yətdir ki, cəmiyyət özünün gələcəyini, uşaqların tərbiyəsini yalnız ona etibar 
edir. Şəxsən, mənim müəllimə həmişə böyük hörmətim olub”. 

Kifayət Sadıqova həmişə axtarışda olan, yenilik axtaran, işgüzar, qay- 
ğıkeş, mehriban insandır. Elə buna görə iş yoldaşları onun haqqında həmişə 
ağız dolusu danışırlar. Ona böyük hörmət və ehtiramla yanaşırlar. 

Yetirmələrinin çoxu həkim, müəllim, mühəndis, jurnalist və rejissordur. 
Sevindirici haldır ki, müəllimənin dərs dediyi şagirdlər dil-ədəbiyyat fən- 
nindən həmişə yüksək bal toplayırlar. 

Öz peşəsini sonsuz məhəbbətlə sevən Kifayət xanım ictimai işlərdə də 
daim fəallıq göstərmişdir. “Kommunist”, “Azərbaycan müəllimi”, “Laçın” 
qəzetlərində məqalələri işıq üzü görmüş, qabaqcıl təcrübəsi geniş yayıl- 
mışdır. Dəfələrlə şagirdlərin təlim-tərbiyəsində əldə etdiyi nailiyyələrə görə 
Azərbaycan Respublikasının fəxri diplomu, Laçın rayon İcra Hakimiyyəti- 
nin fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdir. 

Hal-hazırda Bakı şəhəri, Nərimanov rayonunda fəaliyyət göstərən Mü- 
seyib Müseyibov adma Laçın rayon Bozlu kənd tam orta məktəbində təlim- 
tərbiyə işləri üzrə direktor müavini işləyir. Şagirdlərini daim vətənpərvərlik 
ruhunda tərbiyə edərək deyir ki, biz təkcə Vətən uğrunda ölməyi yox, düş- 
məni öldürməyi bacarmalıyıq. Yetərincə şəhid vermişik. Ən azı onların ruh- 
ları qarşısında öz borcumuzu vermək istəyiriksə, qanlarını yerdə qoymama- 
lıyıq. Qoy cavanlarımız unutqan olmasınlar. Ürəklərində Vətənə məhəbbət, 
düşmənə nifrət hissi daha da alovlansın. 

Kifayət müəllimə iki oğul, iki qız anasıdır. Gözəl tərbiyəçidir. Həm də 
mehriban nənədir: 10 nəvəsi, 1 nəticəsi var. Amma qəlbində hələ də böyük 
bir nisgil daşıyır. Ömrünün ən gözəl çağlarını keçirdiyi doğma Laçınının 
həsrətini sözlə ifadə etməyə çətinlik çəkir. Hərdən ağrı-acısını, umu-küsüsü- 
nü misralara da düzür: 

Bağçam vardı gül-çiçəkli, 

Süfrəm vardı duz-çörəkli. 

Ağsaqqallı, ağbirçəkli 
Evlərimi görəydin kaş, 

Mənə qaçqın deyən qardaş! 

Hər gün üzünü dağlara çevirib dualar edən bu ziyalı xanım doğma el- 
obasına qayıdacağı anı səbirsizliklə gözləyir və bu qayıdışa inanır. “Müqəd- 
dəs arzunuz çin olsun!” - deməkdən özgə sözümüz qalmır. 


91 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


POEZİYA 

Elnur İRƏVANLI 

ƏTƏKLƏ NƏSİL KÖZÜNÜ 

Bacım oğlu Səfərov İdris 
Ramil oğlunun 5 yaşının tamam 
olması münasibətilə 

Gül baxışın güldən gözəl. 

Gözdən göyçək, dildən gözəl. 

Öz elin var eldən gözəl, 

Dünyadan çəkmə gözünü, 

Tanrı qorusun özünü! 



Səninkidir axşam, səhər, 
Qucağında kişnər kəhər. 
Baxışma qonmaz qəhər, 
Döndər göylərə üzünü, 
Tanrı qorusun özünü! 

Nənə-baba sevincisən, 
Sevilməkdə birincisən. 
Haqq verdiyi bir incisən, 
Qat ömrünə gündüzünü, 
Tanrı qorusun özünü! 

Oğul yetiş, kişi böyü, 
Qoru yeri, qoru göyü, 

Bir Vətəndir ata öyü. 
Ətəklə nəsil közünü, 
Tanrı qorusun özünü! 


XOŞBƏXT OLSUN NƏVƏLƏRİN 

Nizami həkimin əkiz nəvələri Fərhad 
və Leylanın 1 yaşlarının tamam 
olması münasibətilə 

İz qoysa da hər ötən il, 
Dərd-qəmini ürəkdən sil. 

Arxan ilə gələn nəsil 
Halal haqqın, alm tərin. 

Xoşbəxt olsun nəvələrin! 

Cüt doğulan bax bu ada, 

Nənə qurban, baba fəda. 

Ömür adlı bu dəryada 
Leyla ləlin, Fərhad zərin. 

Xoşbəxt olsun nəvələrin! 

Bu körpələr sərvətindi, 

Adın, sanın, şöhrətindi. 

El içində hörmətindi, 

Çiçək açıb pöhrələrin, 

Xoşbəxt olsun nəvələrin! 

Tanrı göndərən ənamın, 

Coşan eşqin, qaynar qanın. 

Hər birisi dağ inamın, 

Hər birisi zirvələrin. 

Xoşbəxt olsun nəvələrin! 

15.04.2013 



92 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


POEZİYA 

Alimə GİZLİNUR 


ALDANMA DOSTUM 

Saxta məhəbbətə, saxta sevgiyə, 

Saxta ləyaqətə aldanma, dostum. 

İllərlə içini gizli yandıran 
Saxta mərhəmətə aldanma, dostum. 

Xəyanət oxuyla tuşlayıb səni, 

Bələyib qəlbinə kədəri-qəmi. 

Sən onun sözünə baxdın yenəmi? 

Ötəri şöhrətə aldanma, dostum. 

TALEYİM 



Eşqi-məhəbbəti qanan da sənsən, 
Ayrılıq oduna yanan da sənsən. 
Həqiqət də sənsən, yalan da sənsən, 
Yalançı hörmətə aldanma, dostum. 

NİYƏ AYRI SALDIN 
VÜQARI MƏNDƏN 

Mən sənə nə deyim, a zalım fələk, 
Niyə ayrı saldın Vüqarı məndən? 

Öz əlinlə öz evini yıxasan, 

Niyə ayrı saldın Vüqarı məndən? 

Mən sənə demişdim dözmərəm onsuz, 
İşıqlı dünyada gəzmərəm onsuz. 

Sənə qarğamaqdan bezmərəm onsuz... 
Niyə ayrı saldın Vüqarı məndən? 

Sənin də sabahın zülmətə dönsün, 

Nur saçan gözlərin buludtək dolsun. 
Sevdiyin mənimtək biçarə qalsın, 

Niyə ayrı saldın Vüqarı məndən?!. 


Bu gözəl dünyada, gözəl həyatda 
Elə bil borandı, qardı taleyim. 
Daima hicranda, gözü yollarda 
Qalan bəxtiqara yardı taleyim. 

İşıqlı dünyada zülmətə düşdüm, 
Kədərlə, qüssəylə qovrulub bişdim. 
Keçilməz yolları çox çətin keçdim, 
Küsdüm... Ümidimi qırdı taleyim. 

Dəryalar üzündə od olub yandım, 
Dedim bir sınaqdı, keçəcək sandım. 
Çətin həyatımı hamıdan dandım, 
Gördüm ki, ellərə cardı taleyim. 



93 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


VETERANLARIMIZ 

SADIQOV ƏBİL ŞAHVERDİ OĞLU 

1928-ci ildə Laçın rayonunun Dəyirmanyanı 
kəndində doğulmuşdur. 1942-ci ildə Mığıdərə 
kənd orta məktəbini bitirdikdən sonra 1949-cu ilin 
sentyabrınadək Mığıdərə kəndinin də daxil olduğu 
7 para kəndi özündə birləşdirən “Baş Sovet” adma 
kolxozda baş mühasib vəzifəsində işləmişdir. 

1949-cu ildə Ağdam 2 illik Müəllimlər İnstitu- 
tunun fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuşdur. 

1951-ci ildə həmin institutu bitirərək təyinatla Mı- 
ğıdərə kənd orta məktəbində fizika-riyaziyyat 
müəllimi kimi pedaqoji fəaliyyətə başlamışdır. 1953-cü ildə Sov.İKP sırala- 
rına üzv qəbul olunmuş, həmin ildən 1957-ci ilə qədər Mığıdərə kənd orta 
məktəbində partiya təşkilat katibi vəzifəsində işləmişdir. 

Bundan sonra Laçın rayon Partiya Komitəsinə təlimatçı vəzifəsinə təyin 
edilmiş, 1959-cu ildə isə Laçın rayon Partiya Komitəsinin təqdimatı ilə 
imtahan verərək Bakı Ali Partiya məktəbinə qəbul olunmuşdur. 1963-cü ildə 
Bakı Ali Partiya Məktəbində təhsilini başa vurmuş, Laçın rayon Partiya Ko- 
mitəsinin təşkilat şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Həmin il rayon 
partiya komitəsinin plenum üzvü, 2 seçki rayon partiya komitəsinin büro üz- 
vü seçilmişdir. 

1969-cu ildə Maarif Nazirliyi tərəfindən Laçın rayon internat-məktəbinə 
direktor təyin olunmuş, 1974-cü ildə öz razılığı ilə tutduğu vəzifədən azad 
edilmişdir. 1974-cü ildə Laçın rayon Xalq Deputatları sessiyasının qərarı ilə 
Laçın rayon İcraiyyə Komitəsinin katibi vəzifəsinə seçilmişdir. Azərbaycan 
Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə icraiyyə komitələri ləğv edildiyinə 
görə 31 dekabr 1991-ci ildə Laçın rayon İcraiyyə Komitəsinin katibi vəzifə- 
sindən azad edilmişdir. 

1992-ci ildən 1995-ci ilədək Laçın rayon Xalq Deputatları Sovetində 
ümumi şöbənin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Ehtiyatda olan kapitandır. 35 
il Laçın rayon sovetinin, şəhər sovetinin deputatı olmuşdur. 

4 oğlu, 5 qızı var. Onlardan 6 nəfəri ali təhsilli, 3 nəfəri xüsusi orta təhsil- 
lidir. Həyat yoldaşı isə müəllimdir. 57 il müxtəlif vəzifələrdə işləyən Əbil 
Sadıqov hazırda Azərbaycan Respublikası Ağsaqqallar Şurasının üzvüdür. 



94 





Laçın yurdu - №3(10), 2013 


POEZİYA 


Elburus ABBASOV 


DAĞLAR 

BİZİM DAĞLAR DEYİL 

Yağışı var, qarı da var, 
Dağlar bizim dağlar deyil. 
Qoyun, quzu, malı da var, 
Dağlar bizim dağlar deyil. 

“Quzu mələr, çoban gülər”, 
Qonşu yurddan qonaq gələr. 
Köhlən kişnər, itlər hürər, 
Dağlar bizim dağlar deyil. 



NAHAQ ENDİM 
O DAĞLARIN BAŞINDAN 


Meşəsi var, talası var, 
Cüyür, kəklik balası var. 
Ayağında xınası var, 
Dağlar bizim dağlar deyil. 


Zirvələrdə daşa dönüb qalaydım, 
Nahaq endim o dağların başından. 
Orda nə var qadasını alaydım, 
Nahaq endim o dağların başından. 


Bulaq üstə el qızları, 
Dovğasında yarpızları. 
Süfrəsində cız-bızları, 
Dağlar bizim dağlar deyil. 


Dağ-daşından qoşa bulaq çıxardı, 
Biri qaynar, biri buztək axardı. 

Sel gəlməmiş ildırımlar çaxardı, 
Nahaq endim o dağların başından. 


Əks-səda eşitmədim, 

Çox baxdım, qartal görmədim. 
Səfərimdən sevinmədim, 
Dağlar bizim dağlar deyil. 


Meşəsi var, talası var, dağı var, 

On iki ayın doqquzunda yağar qar, 
Lap zirvədə yuva qurar qartallar, 
Nahaq endim o dağların başından. 


Elburusam, sinə dağlı, 

Qonaq getdim təmtəraqlı. 
Alaçıqlar al çıraqlı, 

Dağlar bizim dağlar deyil. 

Dağlar bizim dağlar deyil. 

İsmayıllı, Lahıc yaylağı 
18.08.2012 


Cökə balı dolu olar pətəyi, 

Köhlən oynar, qoyun-quzu ətəyi. 
Söylə görüm xoş gəlmirdi bəs nəyi? 
Nahaq endim o dağların başından. 

Yalayaydım duz əvəzi daşını, 
Dəmləyəydim qırxbuğumla aşını. 
Soruşmamış zirvələrdən yaşını, 
Nahaq endim o dağların başından. 


95 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


Dərisində bişirərdim quzunu, 
Gətirdərdim “buzxananın” buzunu. 
Kaş qalaydım orda ömrüm uzunu, 
Nahaq endim o dağların başından. 

Daşlarında Koroğlunun izi var, 

Hər söhbətdə Dədə Qorqud sözü var. 
“Ağ qayada” Sultan bəyin özü var, 
Nahaq endim o dağların başından. 

Qeybə çıxıb at oynadan kənd qızı, 
Yox olubdur yanağından qırmızı. 
Qəmə dönüb cavanların avazı, 
Nahaq endim o dağların başından. 


ÇOXDU 

Yerin, göyün ahəngi var, 
Naxışlardan çələngi var. 
Təbiətin min rəngi var, 
Açan çoxdu, solan çoxdu. 

Düşmüşük dərdə, azara, 
Son qoyulmur ahu-zara. 
Hər yan dönübdü bazara, 
Satan çoxdu, alan çoxdu. 

Bu dünyanı qana-qana, 
Ayrı düşdü bala, ana. 
Vətən deyib yana-yana 
Ölən çoxdu, qalan çoxdu. 


Kaş ki, qardaş o dağlara köçəydim, 

Bal süzülən bulaqlardan içəydim. 
Qocalıram, məzar yeri seçəydim, 
Nahaq endim o dağların başından. 

Elburusdan yaman küsüb o dağlar, 
Atıb gələn el-obasın soraqlar. 

Ev dağılıb, sönüb bütün çıraqlar, 
Nahaq endim o dağların başından. 
Nahaq endim o dağların başından. 

Ağcabədi, Taxtakörpü 
29.12.2012 


Seyid CƏFƏR 
DAĞLAR 

İnsanlardan haqq küsəndə, 
Eləmədim heyrət, dağlar. 
Yamacları sel basıbdı, 

Dərələri zülmət, dağlar. 

Parça-parça paralandıq. 

Düz ürəkdən yaralandıq. 

Daha səndən aralandıq, 
Bitəcəkmi həsrət, dağlar? 

Körpə baxar bağa sarı, 

Xəstə gözü sağa sarı. 
Boylanırıq dağa sarı, 

Üzüb bizi qürbət, dağlar. 


96 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


ARAŞDIRMA 

II DÜNYA MÜHARİBƏSİNDƏ İTKİN DÜŞƏN LAÇINLILAR... 

Nəsibov Xanlar Nəsir oğlu 1900-cü ildə Laçın rayonunun Minkənd 
kəndində doğulmuşdur. 1941-ci ildə Laçın RHK-dan orduya çağırılmışdır. 
İtkin düşmüşdür. 

Nəsibov Nəsib Xanlar oğlu 1920-ci ildə Laçın rayonunun Minkənd 
kəndində doğulmuşdur. 1941-ci ildə Laçın RHK-dan orduya çağırılmışdır. 
İtkin düşmüşdür. 

Nəsirov Məmməd Vəli oğlu 1922-ci ildə Laçın rayonunun Minkənd 
kəndində doğulmuşdur. 1943 -cü ildə Laçın RHK-dan orduya çağırılmışdır. 
İtkin düşmüşdür. 

Nəzərov Nəriman Məhəmməd oğlu 1910-cu ildə Laçın rayonunun 
Minkənd kəndində doğulmuşdur. 1943-cü ildə Laçın RHK-dan orduya 
çağırılmışdır. İtkin düşmüşdür. 

Qəhrəmanov Şükür Salman oğlu 1921-ci ildə Laçın rayonunun Min- 
kənd kəndində doğulmuşdur. 1942-ci ildə Laçın RHK-dan orduya çağırıl- 
mışdır. Sıravi əsgər 1942-ci ildə itkin düşmüşdür. 

Qəhrəmanov Şükür Səməd oğlu 1921-ci ildə Laçın rayonunun Min- 
kənd kəndində doğulmuşdur. 1941-ci ildə Laçın RHK-dan orduya çağırıl- 
mışdır. Sıravi əsgər 1945-ci ildə itkin düşmüşdür. 

Qarayev Məmməd İsmayd oğlu 1921-ci ildə Laçın rayonunun Min- 
kənd kəndində doğulmuşdur. 1943-cü ildə Laçın RHK-dan orduya çağırıl- 
mışdır. İtkin düşmüşdür. 

Qafarov Muxtar Məhəmməd oğlu 1910-cu ildə Laçın rayonunun 
Minkənd kəndində doğulmuşdur. 1942-ci ildə Laçın RHK-dan orduya çağı- 
rılmışdır. İtkin düşmüşdür. 

Qafarov Murad Məhəmməd oğlu 1910-cu ildə Laçın rayonunun Min- 
kənd kəndində doğulmuşdur. 1943-cü ildə Laçın RHK-dan orduya çağırıl- 
mışdır. İtkin düşmüşdür. 

Quliyev Teyyub Səfər oğlu 1924-cü ildə Laçın rayonunun Minkənd 
kəndində doğulmuşdur. 1941-ci ildə Laçın RHK-dan orduya çağırılmışdır. 
İtkin düşmüşdür. 


Mənbə: 

• Azərbaycan Respublikası Xatirə Kitabı, III cild, Q hərfi, Bakı, 2001 

• Azərbaycan Respublikası Xatirə Kitabı, XI cild, M, N hərfi, Bakı, 2011 

Hazırladı : Araz YAQUBOĞLU 


97 




Laçın yurdu - №3(10), 2013 


UNUTMA! 

Laçm rayonu 18 may 1992-ci ildə erməni təcavüzkarları tərəfindən işğal edi- 
lib. İşğal nəticəsində Laçm şəhərində, Qayğı qəsəbəsində və 125 kənddə olan 
13845 fərdi yaşayış evi, 48 sənaye, 63 kənd təsərrüfatı obyekti, 217 mədəni-maarif, 
101 məktəb, 5 məktəbdənkənar, 3 məktəbəqədər müəssisə, 142 səhiyyə, 460 ticarət 
obyekti itirilmişdir. 

Qarabağ müharibəsində 333 nəfər şəhid, 225 nəfər əlil olmuş, 33 nəfər hər iki 
valideynini itirmiş, 5 nəfər Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adma layiq görülmüş- 
dür. Laçm rayonu işğal edildikdən sonra rayonun 58299 nəfər əhalisi respublikanın 
59 rayon və şəhərində müvəqqəti məskunlaşmışdır. 



“Bəxtiyar-4” mətbəəsinin direktoru: Bəxtiyar İSMAYILOV 
Kompüter və dizayn: Araz YAQUBOĞLU 
Korrektor: Elnur İRƏVANLI 
Operator: Cəlal ARİFOĞLU 

Yığılmağa verilmişdir: 07.04.2013 
Çapa imzalanmışdır: 28.06.2013 
Şərti çap vərəqi: 6. Sifariş №15. 

Kağız formatı: 70x100, 1/16. 

Tiraj: 500. Qiyməti: 2 AZN 


Dərgi “Bəxtiyar-4” istehsal-kommersiya firmasında 
hazır diapozitivlərdən çap olunmuşdur. 

E-mail: baxtiyar54@rambler.ru 

Tel: (+99412) 568-44-53, (+99450) 570-63-54. 

Ünvan: Bakı, Mir Cəlal, 83. 


98